डाक्टरले धेरै औषधि लेख्नु भनेको कमिसन खानु हो ?

नेपाल हेल्थ न्युज, काठमाडौं । रात गहिरिँदै थियो । अस्पतालको आइसियुभित्र जीवन र मृत्युबीचको संघर्ष चलिरहेको थियो । मोनिटरको आवाज, अक्सिजनको पाइप, दौडिरहेका नर्स र गम्भीर अनुहारमा उभिएका चिकित्सक—सबैको केन्द्र एउटै थियो, एउटा जीवन जोगाउने प्रयास ।

त्यही बेला आइसियुको ढोकाबाहिर अर्को दृश्य चलिरहेको थियो ।

सुरक्षा गार्डले बिरामीका आफन्तलाई एउटा सानो चिट थमाइरहेका थिए । त्यो चिटमा केही औषधिको नाम लेखिएको थियो ।तर, चिट हातमा पर्नेबित्तिकै आफन्तको स्वर चर्कियो—'के हो यो ? कति औषधि मात्रै मगाउँछन् ? भात खाएको जस्तो हो र ? घरीघरी औषधि ल्याऊ, औषधि ल्याऊ ?'

रिस, थकान, डर र आर्थिक तनाव मिसिएको त्यो आवाज अस्पतालको करिडोरभरि फैलियो । उनी भुतभुताउँदै औषधि पसलतिर लागे ।

त्यो दृश्य नजिकैबाट हेरिरहेका थिए वरिष्ठ मिर्गौला रोग विशेषज्ञ डा. अनिल बराल । उनी आइसियु राउन्डमा थिए । क्षणभरलाई उनलाई लाग्यो—ती आफन्तसँग बसेर सम्झाइदिऊँ—

'हजुरको बिरामी आइसियुमा हुनुहुन्छ । मिनेट मिनेटमा अवस्था बदलिन सक्छ । यहाँ भात नखुवाए पनि केही दिन चल्छ, तर औषधि मिनेट मिनेटमै चाहिन्छ । हामीले प्रयास गरिरहेका छौँ, तर ग्यारेन्टी कसैले गर्न सक्दैन ।'

तर उनले त्यो संवाद गरेनन् किनकि उनलाई डर थियो—तात्तिएको रिसमा उल्टै आक्रमण पो हुन्छ कि ?

यो केवल एउटा अस्पतालको घटना होइन । नेपालका अधिकांश अस्पतालमा दिनहुँ दोहोरिने यथार्थ हो । जहाँ बिरामीको पीडाभन्दा ठूलो कहिलेकाहीँ अव्यवस्थित स्वास्थ्य प्रणालीको तनाव बन्छ । अनि त्यो तनावको पहिलो निशाना बन्छन्—डाक्टर, नर्स र स्वास्थ्यकर्मी ।

आइसियुः जहाँ समय नै जीवन हो

सामान्य वार्ड र आइसियुबीच ठूलो फरक हुन्छ । आइसियुमा रहेका बिरामीको अवस्था हरेक मिनेट बदलिन सक्छ । रक्तचाप घट्न सक्छ, अक्सिजन अचानक कम हुन सक्छ, मुटुको चाल बिग्रिन सक्छ । त्यहाँ उपचार स्थिर हुँदैन, निरन्तर परिवर्तनशील हुन्छ ।

त्यसैले औषधि पनि लगातार थपिन सक्छन् ।

कुनै बिरामीलाई संक्रमण नियन्त्रण गर्न एन्टिबायोटिक चाहिन्छ, कसैलाई रक्तचाप बढाउने औषधि, कसैलाई मुटुको गति स्थिर राख्ने औषधि । एउटा औषधि केही घण्टामै सकिन सक्छ ।

तर नेपालका धेरै सरकारी तथा निजी अस्पतालमा आइसियुभित्र पर्याप्त औषधि स्टक राख्ने प्रणाली छैन । बिरामीका आफन्त आफैं फार्मेसी धाउन बाध्य हुन्छन् ।

यही बाध्यताले कहिलेकाहीँ उपचार प्रक्रियालाई नै तनावपूर्ण बनाइदिन्छ ।

डाक्टरले पैसा कमाउन औषधि लेखेको भन्ने भ्रम

नेपालमा अझै पनि धेरै मानिसको मनमा एउटा गहिरो अविश्वास छ—“डाक्टरले धेरै औषधि लेख्नु भनेको कमिसन खानु हो ।”

यो धारणा सबै अवस्थामा सही हुँदैन । विशेषगरी आइसियुजस्तो संवेदनशील ठाउँमा उपचार प्रोटोकलअनुसार औषधि परिवर्तन भइरहन्छ ।

तर बिरामीका आफन्तको दृष्टिकोणबाट हेर्दा परिस्थिति फरक देखिन्छ ।

घरमा बिरामी, हातमा सीमित पैसा, बाहिर औषधिको चर्को बिल, भित्र अनिश्चितता—यी सबैले मानिसलाई मानसिक रूपमा थकित बनाउँछन् । जब अस्पतालले स्पष्ट संवाद गर्न सक्दैन, त्यही ठाउँमा अविश्वास जन्मिन्छ ।

र त्यो अविश्वास कहिलेकाहीँ गाली, धम्की र आक्रमणमा बदलिन्छ ।

स्वास्थ्यकर्मीमाथि बढ्दो हिंसा

नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा स्वास्थ्यकर्मीमाथिको आक्रमण गम्भीर सामाजिक समस्या बन्दै गएको छ ।
कहिले बिरामीको मृत्यु भएपछि आकस्मिक कक्ष तोडफोड हुन्छ, कहिले चिकित्सकमाथि हातपात हुन्छ, कहिले नर्सलाई दुर्व्यवहार गरिन्छ ।

स्वास्थ्यकर्मीहरू भन्छन्—उनीहरू रोग लगाउने मानिस होइनन्, रोगसँग लड्ने मानिस हुन् ।

तर जनताको रिस उनीहरूमाथि पोखिन्छ ।

यसको मुख्य कारण केवल व्यक्तिगत व्यवहार होइन, प्रणालीगत कमजोरी हो ।
राज्यले गुणस्तरीय र सुलभ स्वास्थ्य सेवाको ग्यारेन्टी दिन सकेको छैन । सरकारी अस्पतालमा भीड छ, उपकरण अभाव छ, जनशक्ति कम छ । निजी अस्पताल महँगा छन् । स्वास्थ्य बीमाले सबै खर्च धान्दैन ।

अन्ततः बिरामी पक्ष आर्थिक, मानसिक र भावनात्मक रूपमा थिचिन्छ । अनि त्यो पीडा नजिक देखिने व्यक्तिमाथि खनिन्छ—स्वास्थ्यकर्मीमाथि ।

संवादको अभावले बढाउँछ दूरी

विशेषज्ञहरू भन्छन्, अस्पतालभित्रको धेरै विवाद संवाद अभावका कारण बढ्छ ।

यदि बिरामीका आफन्तलाई सुरुमै स्पष्ट रूपमा भनियो—

• बिरामीको अवस्था कस्तो छ ?
• कति जोखिम छ ?
• किन बारम्बार औषधि चाहिन सक्छ ?
• उपचारको सीमाना कहाँसम्म छ ?

भने धेरै तनाव कम हुनसक्छ ।

तर नेपालको व्यस्त अस्पताल प्रणालीमा चिकित्सकसँग पर्याप्त समय हुँदैन । एक जना डाक्टरले दिनमा सयौँ बिरामी हेर्नुपर्ने अवस्था छ । नर्स अभाव छ । त्यसैले संवाद छोटो हुन्छ, गलत बुझाइ ठूलो हुन्छ ।

हामी भगवान होइनौँ

नेपालका धेरै चिकित्सकहरू भन्छन्—समाजले अझै पनि डाक्टरलाई दुई चरम रूपमा हेर्छ ।

बिरामी बच्यो भने भगवान, बचेन भने अपराधी ।

तर वास्तविकता यी दुवै होइन ।

चिकित्सा विज्ञान प्रयास हो, ग्यारेन्टी होइन । विशेषगरी आइसियुमा उपचारको परिणाम अनिश्चित हुन्छ । अत्याधुनिक उपकरण र अनुभवी चिकित्सक हुँदा पनि धेरै बिरामी बचाउन सकिँदैन ।

यही यथार्थ समाजले बुझ्न अझै कठिन भइरहेको चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

समाधान कहाँ छ ?

विशेषज्ञहरूका अनुसार स्वास्थ्यकर्मीमाथिको हिंसा रोक्न केवल कानुन कडा बनाएर पुग्दैन ।
तीन तहमा सुधार आवश्यक छ—

१. स्वास्थ्य प्रणाली सुधार

• सरकारी अस्पतालमा पर्याप्त औषधि र उपकरण
• आइसियु व्यवस्थापन सुदृढीकरण
• स्वास्थ्य बीमाको प्रभावकारी कार्यान्वयन
• बिरामीमैत्री सेवा

२. संवाद संस्कृति विकास

• बिरामीका आफन्तलाई नियमित अपडेट
• उपचार प्रक्रिया सरल भाषामा व्याख्या
• काउन्सेलिङ प्रणाली

३. सामाजिक चेतना

• डाक्टरलाई शत्रु होइन सहयात्रीको रूपमा बुझ्ने संस्कार
• उपचारको सीमाबारे यथार्थ बुझाइ
• स्वास्थ्यकर्मीमाथि हिंसालाई अस्वीकार गर्ने सामाजिक वातावरण

आइसियुको ढोकाबाहिर उभिएको प्रश्न

त्यो रात डा.अनिल बरालले केही भनेनन् । उनी फेरि अर्को बिरामीतिर लागे ।
तर उनको मनमा एउटा प्रश्न भने गहिरिएर बस्यो—

'हाम्रा मानिसहरूले कहिले बुझ्ने होलान्—डाक्टरले रोग लगाउँदैनन्, बचाउन प्रयास गर्छन् ?'

सायद त्यो प्रश्न केवल चिकित्सकको होइन, समग्र स्वास्थ्य प्रणालीको प्रश्न हो किनकि जबसम्म उपचार महँगो, अव्यवस्थित र असुरक्षित रहन्छ, तबसम्म आइसियुको ढोकाबाहिर रिस, डर र अविश्वास उभिइरहनेछ ।