रातारात लाखौँको कारोबारः वास्तवमा के हो 'सेक्स र्याकेट'
सेक्स र्याकेटः पैसाको खेल कि मानव बेचबिखनको नयाँ अनुहार
नेपाल हेल्थ न्युज, काठमाडौं । मुम्बईको गिरगाउँस्थित एक प्रतिष्ठित होटलमा प्रहरीले छापा मारेपछि भारतीय मनोरञ्जन उद्योग फेरि एकपटक चर्चामा आएको छ। अपराध शाखाले सञ्चालन गरेको अपरेशनमा फिल्म तथा टेलिभिजन क्षेत्रसँग सम्बन्धित दुई महिलालाई उद्धार गरिएको छ भने एक महिला मेकअप आर्टिस्टलाई यौन व्यापारका लागि दलालको भूमिका खेलेको आरोपमा पक्राउ गरिएको भारतीय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्।
प्रहरीका अनुसार, एक रातका लागि दुई महिलासँग ठूलो रकममा सम्झौता भएको थियो। प्रारम्भिक अनुसन्धानले आर्थिक प्रलोभन, बिचौलियाको भूमिका र सम्भावित संगठित सञ्जालतर्फ संकेत गरेको छ। यद्यपि घटनाको अनुसन्धान जारी रहेकाले आरोपहरू अदालतबाट प्रमाणित भइसकेका छैनन्।
यो घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न फेरि उठाएको छ ।
सेक्स र्याकेट के हो ?
सेक्स र्याकेट भन्नाले व्यक्तिगत रूपमा हुने यौन सम्बन्धलाई होइन, पैसाका लागि अवैध रूपमा यौन सेवाको कारोबार गराउने संगठित सञ्जाललाई बुझिन्छ।
यसमा सामान्यतया ग्राहक खोज्ने, महिलालाई वा अन्य व्यक्तिलाई यौन सेवामा संलग्न गराउने, होटल वा अन्य स्थानको व्यवस्था मिलाउने, रकम असुल गर्ने, दलाल परिचालन गर्ने तथा त्यसबाट आर्थिक लाभ लिने व्यक्तिहरू वा समूह संलग्न हुन्छन्।
धेरै अवस्थामा यस्तो सञ्जालमा मानव बेचबिखन, जबर्जस्ती, धम्की, ठगी, ऋणको जाल, झुटो रोजगारीको प्रलोभन तथा शोषणसमेत जोडिएको हुन्छ।
सबै यौन कार्य सेक्स र्याकेट होइन
विशेषज्ञहरूका अनुसार वयस्क व्यक्तिले आफ्नै इच्छाले गर्ने यौन कार्य र संगठित रूपमा दलाली, नियन्त्रण तथा शोषण गरेर सञ्चालन गरिने सेक्स र्याकेट एउटै कुरा होइन।
सेक्स र्याकेटको मुख्य विशेषता भनेको व्यक्तिको स्वतन्त्रता सीमित हुनु, तेस्रो पक्षले आर्थिक लाभ लिनु, दबाब वा प्रलोभन प्रयोग गर्नु तथा संगठित नेटवर्कमार्फत सञ्चालन हुनु हो।
किन सञ्चालन हुन्छ यस्तो सञ्जाल ?
यसको पहिलो कारण हो—धेरै नाफा।
लागुऔषध वा अन्य संगठित अपराधजस्तै यौन शोषणबाट पनि छोटो समयमा ठूलो आर्थिक लाभ लिन सकिने भएकाले आपराधिक समूहहरू यसतर्फ आकर्षित हुने गर्छन्।
दोस्रो कारण हो—गरिबी र बेरोजगारी।
कामको खोजीमा शहर पुगेका, मनोरञ्जन उद्योगमा अवसर खोजिरहेका, आर्थिक संकटमा परेका वा परिवारबाट टाढिएका व्यक्तिहरूलाई सजिलै निशाना बनाइन्छ।
तेस्रो कारण हो—झुटो सपना।
मोडेलिङ, फिल्म, सिरियल, होटल, एयर होस्टेस, विदेश रोजगारी वा राम्रो तलबको आश्वासन देखाएर धेरैलाई सुरुमा सम्पर्क गरिन्छ। पछि उनीहरूलाई बिस्तारै यौन शोषणको चक्रमा धकेल्ने प्रयास हुने गरेको विभिन्न अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्।
किन मनोरञ्जन उद्योग पटक–पटक चर्चामा आउँछ ?
फिल्म, मोडेलिङ र मनोरञ्जन क्षेत्रमा हजारौँ युवा अवसरको खोजीमा आउने गर्छन्। प्रतिस्पर्धा धेरै हुने, काम अनियमित हुने तथा नयाँ कलाकारहरू आर्थिक रूपमा कमजोर हुने भएकाले केही आपराधिक समूहले यही अवस्थाको दुरुपयोग गर्ने प्रयास गर्छन्।
यसको अर्थ सम्पूर्ण मनोरञ्जन उद्योग नै यस्तो गतिविधिमा संलग्न छ भन्ने होइन। अधिकांश कलाकार र प्राविधिक इमानदारीपूर्वक काम गरिरहेका हुन्छन्। तर केही बिचौलिया वा अपराधी समूहका कारण बेला–बेलामा यस्तो क्षेत्र विवादमा आउने गरेको देखिन्छ।
को–को जोखिममा पर्छन् ?
धेरै मानिसले यस्तो अपराधमा केवल महिलामात्र पर्छन् भन्ने बुझाइ राख्छन्। तर वास्तविकता फरक छ।
यस्ता सञ्जालको निशानामा महिलामात्र होइन, पुरुष, किशोर–किशोरी तथा लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक समुदायसमेत पर्न सक्छन्।
आर्थिक संकट, शिक्षाको कमी, परिवारबाट टाढिनु, हिंसाको शिकार हुनु, सामाजिक असुरक्षा तथा रोजगारीको अभाव जोखिम बढाउने प्रमुख कारण मानिन्छ।
पीडितको दोष होइन
धेरै पीडितले समाजको डर, परिवारको चिन्ता वा बदनाम हुने भयका कारण प्रहरी वा सम्बन्धित निकायमा उजुरी नै गर्दैनन्।
कानुनी तथा मानवअधिकारका दृष्टिले शोषणमा परेका व्यक्तिलाई अपराधीभन्दा पनि संरक्षण, उद्धार, स्वास्थ्य सेवा, मनोसामाजिक सहयोग तथा न्याय आवश्यक पर्ने पीडितका रूपमा हेर्नुपर्ने मान्यता बलियो बन्दै गएको छ।
नेपालका लागि पनि चेतावनी
नेपालमा पनि वैदेशिक रोजगारी, होटल, मनोरञ्जन, मसाज सेन्टर, नृत्यस्थल, सामाजिक सञ्जाल वा वैवाहिक प्रस्तावमार्फत यौन शोषण तथा मानव बेचबिखनका घटना बेला–बेलामा सार्वजनिक हुने गरेका छन्।
विशेषज्ञहरूका अनुसार खुला सीमाना, बेरोजगारी, गरिबी, मानव बेचबिखन गर्ने गिरोहको सक्रियता तथा सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगले जोखिम अझ बढाएको छ।
नेपालमा मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारविरुद्ध कानुनी व्यवस्था भए पनि प्रभावकारी कार्यान्वयन, पीडितको पुनःस्थापना र जनचेतना अझ सुदृढ बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइँदै आएको छ।
समाजले के सिक्नुपर्छ ?
मुम्बईको पछिल्लो घटना कुनै एक होटल वा केही व्यक्तिको विषयमात्र होइन। यसले आर्थिक अभाव, असमान अवसर, मनोरञ्जन उद्योगका चुनौती, मानव बेचबिखन, संगठित अपराध र सामाजिक सुरक्षासँग जोडिएको जटिल यथार्थलाई उजागर गरेको छ।
सेक्स र्याकेट केवल पैसाको कारोबार होइन, धेरै अवस्थामा यो मानव गरिमामाथिको आक्रमण पनि हो। त्यसैले यसको समाधान केवल प्रहरी कारबाहीले मात्र सम्भव हुँदैन। सुरक्षित रोजगारी, सामाजिक सुरक्षा, कानुनी कार्यान्वयन, जनचेतना, पीडितमैत्री न्याय प्रणाली र संगठित अपराधविरुद्ध प्रभावकारी अनुसन्धान सँगसँगै अघि बढ्न आवश्यक छ।
मुम्बईको घटनाको अनुसन्धान जारी छ। अन्तिम सत्य अदालतको प्रक्रियाबाट स्थापित हुनेछ। तर यसले उठाएको प्रश्न भने स्पष्ट छ—जबसम्म गरिबी, बेरोजगारी, शोषण र आपराधिक सञ्जालको जाल कायम रहन्छ, यस्ता घटनाको जोखिम समाप्त हुँदैन।
