गर्मीमा किन बढ्छ आलस्य र थकान ? विज्ञानले यस्तो भन्छ
नेपाल हेल्थ न्युज, काठमाडौं। गर्मीको मौसम सुरु भएसँगै धेरै मानिसले शरीरमा आलस्य, थकान र कमजोरी महसुस गर्ने गर्छन्। अधिकांशले यसलाई सामान्य मौसमी प्रभावका रूपमा लिने गरे पनि यसको पछाडि शरीर विज्ञानसँग सम्बन्धित विभिन्न जैविक प्रक्रिया सक्रिय हुने विज्ञहरू बताउँछन्।
उच्च तापक्रम र आर्द्रताले मानव शरीरको ताप नियन्त्रण प्रणाली, ऊर्जा उत्पादन, स्नायु प्रणाली, हार्मोन तथा पाचन प्रक्रियामा प्रभाव पार्ने भएकाले गर्मीमा शरीर बढी थाक्ने र सुस्त हुने अवस्था सिर्जना हुन्छ।
ताप नियन्त्रणमै खर्च हुन्छ अतिरिक्त ऊर्जा
मानव शरीरले आफ्नो आन्तरिक तापक्रम ३६.५ देखि ३७.५ डिग्री सेल्सियसको बीचमा कायम राख्न निरन्तर काम गरिरहेको हुन्छ। बाहिरी तापक्रम बढ्दा मस्तिष्कको हाइपोथ्यालमसले शरीरलाई चिसो राख्न पसिना निकाल्ने र छालाका रक्तनली फैलाउने प्रक्रिया सक्रिय बनाउँछ।
तर, उच्च आर्द्रताका कारण पसिना सहज रूपमा वाष्पीकरण हुन नसक्दा शरीरलाई ताप नियन्त्रण गर्न थप ऊर्जा खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ। यही अतिरिक्त ऊर्जा खर्चका कारण मांसपेशीमा थकान र शरीरमा आलस्य महसुस हुन सक्छ।
डिहाइड्रेसन र इलेक्ट्रोलाइटको कमी
गर्मीमा अत्यधिक पसिना बग्दा शरीरबाट पानीसँगै सोडियम, पोटासियम र म्याग्नेसियमजस्ता आवश्यक इलेक्ट्रोलाइट पनि बाहिरिन्छन्। यसले डिहाइड्रेसन, रक्तचापमा कमी र मस्तिष्क तथा मांसपेशीमा अक्सिजन र पोषक तत्वको आपूर्ति घटाउने जोखिम बढाउँछ।
इलेक्ट्रोलाइट असन्तुलनका कारण मांसपेशी कमजोर हुने, ऐंठन आउने तथा शरीरमा थकान बढ्ने समस्या देखिन सक्छ।
मेटाबोलिज्म र ऊर्जा उत्पादनमा असर
उच्च तापक्रमका बेला शरीरले ताप नियन्त्रणमा बढी ऊर्जा खर्च गर्ने भएकाले ग्लुकोजको उपयोग पनि बढ्छ। मस्तिष्क र मांसपेशीका लागि आवश्यक ऊर्जा स्रोत ग्लुकोजको स्तर असन्तुलित हुँदा कमजोरी र थकान महसुस हुन सक्छ।
यसैगरी, कोशिकामा ऊर्जा उत्पादन गर्ने माइटोकन्ड्रियाको कार्यक्षमतामा पनि गर्मीको तनावले असर पुर्याउन सक्ने वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
स्नायु प्रणाली र हार्मोनमा परिवर्तन
गर्मीले डोपामिन र सेरोटोनिनजस्ता न्यूरोट्रान्समिटरको सन्तुलनमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यसले व्यक्तिको मनोदशा, प्रेरणा र एकाग्रतामा असर पार्दै आलस्य तथा मानसिक थकान बढाउन सक्छ।
त्यस्तै, गर्मीको तनावका कारण कोर्टिसोल (तनाव हार्मोन) को मात्रा बढ्न सक्ने र यसले दीर्घकालीन रूपमा शरीरलाई थप थकित बनाउने विज्ञहरूको भनाइ छ।
निद्रा बिग्रँदा दिनभर थकान
गर्मीका कारण राति राम्रोसँग निद्रा नपुग्ने समस्या पनि सामान्य हो। उच्च तापक्रम र आर्द्रताले गहिरो निद्रामा बाधा पुर्याउँछ। साथै, मेलाटोनिन हार्मोनको उत्पादन प्रभावित हुँदा निद्राको चक्र बिग्रन सक्छ, जसका कारण दिनभर शरीर सुस्त र थकित महसुस हुन्छ।
पाचन प्रणाली पनि प्रभावित
गर्मीमा भोक कम लाग्ने, पाचन प्रक्रिया सुस्त हुने तथा पर्याप्त पानीको अभावले कब्जियत वा पेट फुल्ने समस्या देखिन सक्छ। यी अवस्थाले पनि शरीरमा असहजता र आलस्य बढाउन सक्छ।
गर्मीबाट जोगिन के गर्ने ?
स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार गर्मीमा शरीरलाई स्वस्थ र ऊर्जावान् राख्न पर्याप्त पानी पिउने, इलेक्ट्रोलाइटयुक्त पेय पदार्थ सेवन गर्ने, हल्का तथा पौष्टिक भोजन खाने, चिसो र आरामदायी वातावरणमा पर्याप्त निद्रा लिने तथा बिहान वा साँझको समयमा हल्का व्यायाम गर्ने बानी उपयोगी हुन्छ।
गर्मीको मौसममा देखिने आलस्य र थकान सामान्य मौसमी अनुभूति मात्र नभई शरीरले ताप नियन्त्रणका लागि गरिरहेको अतिरिक्त प्रयासको परिणाम पनि हुन सक्छ। त्यसैले शरीरलाई आवश्यक पानी, पोषण र आराम उपलब्ध गराउनु नै स्वस्थ रहनुको प्रमुख उपाय मानिन्छ।
(यो सामग्री सामान्य जानकारीका लागि मात्र हो। स्वास्थ्यसम्बन्धी कुनै पनि निर्णय लिनुअघि चिकित्सक वा सम्बन्धित विज्ञसँग परामर्श गर्नुहोस्।)
