क्यान्सर उपचारमा वैकल्पिक विधिको बढ्दो मोह: आशा वा भ्रम?

नोपाल हेल्थ न्युज, काठमाडौं । हालका वर्षहरूमा क्यान्सरजस्तो गम्भीर रोगसँग जुधिरहेका धेरै बिरामीहरूले परम्परागत औषधिको सट्टा, या त त्यससँगै, वैकल्पिक उपचारका विधिहरू अपनाउने क्रम बढ्दो देखिएको छ। उच्च प्रतिष्ठा प्राप्त व्यक्तिहरूदेखि लिएर सामान्य नागरिकहरूसम्मले खानपान, जडिबुटी, ध्यान, योगजस्ता विधिहरूको सहारा लिएर क्यान्सर निको भएको दाबी गर्ने गरेका छन्। यस्ता व्यक्तिगत अनुभवहरू सामाजिक सञ्जालमा भाइरल बन्ने गरेका छन्, जसले अझै धेरैलाई यस्तो बाटो रोज्न प्रेरित गरिरहेको छ।

भारतका पूर्वक्रिकेटर र राजनीतिज्ञ नवजोत सिंह सिद्धूले आफ्नी पत्नीको क्यान्सरको उपचारमा नीम, तुलसी, कागतीपानी, बेसार, एपल साइडर भिनिगर, फर्सी, चुकन्दर, अनार र ओखरजस्ता सामग्रीहरूले सघाएको बताएका थिए। यो दाबी भाइरल बनेपछि धेरैले यस्ता खानेकुरा क्यान्सर निको पार्ने जादुई तत्व हुन् भन्ने विश्वास गर्न थाले। तर स्वास्थ्य विशेषज्ञहरू भने यस्ता दाबीहरूबारे सावधानी अपनाउन आग्रह गर्दै आएका छन्। भारतकै एक अस्पतालका दुई सयभन्दा बढी क्यान्सर विशेषज्ञहरूले संयुक्त रूपमा वक्तव्य जारी गरी त्यस्ता खानेकुरा क्यान्सर उपचारमा प्रभावकारी छन् भन्ने प्रमाण नभएको स्पष्ट पारे।

यसैबीच, अष्ट्रेलियाकी मोडेल एल मक्फर्सनले कीमोथेरापी छाडेर वैकल्पिक तथा ‘समग्र उपचार विधि’ अपनाएको कुरा सार्वजनिक गरेपछि पूरक विधिहरूप्रति जनचासो झनै बढेको देखिन्छ। ध्यान, योग, एक्युपङ्चरजस्ता उपायहरू बिरामीको मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक असर पार्न सक्ने भए पनि चिकित्सकहरू सधैं यसबारे चेतावनी दिन्छन् कि यस्ता विधिले मात्र क्यान्सर निको पार्न सक्दैन।

अमेरिकाको एक सर्वेक्षणमा सहभागी ४० प्रतिशत वयस्कहरूले वैकल्पिक उपचार विधिले मात्र क्यान्सर निको पार्न सकिन्छ भन्ने विश्वास गरेको तथ्यले विशेषज्ञहरूलाई चिन्तित बनाएको छ। इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमा क्यान्सर निको पार्ने खानपान सम्बन्धी सामग्रीहरू लाखौँपटक हेरिन्छन्। किताबहरू पनि उत्कृष्ट बिक्री सूचीमा पर्न थालेका छन्। विशेष गरी क्यान्सरलाई भोकै पार्ने, डीएनएमा परिवर्तन ल्याउने, स्टेम सेल उत्पादन बढाउने जस्ता शीर्षकमा प्रस्तुत सामग्रीहरूले अल्पज्ञानी बिरामीहरूलाई सजिलै भ्रममा पार्न सक्छन्।

ब्रिटिश क्यान्सर सर्जन डा. लिज ओ’रिअर्दानका अनुसार बिरामीहरू निश्चितता खोजिरहेका हुन्छन्। उनीहरूलाई आशा चाहिन्छ। तर वैज्ञानिक आधारमा उपचार गर्ने डाक्टरहरूले चमत्कारको ग्यारेन्टी दिन सक्दैनन्। त्यही कारण, वैकल्पिक उपचारलाई ‘प्राकृतिक’, ‘सस्तो’, ‘पीडारहित’ भन्नुका साथै डाक्टरले लुकाएका सत्य का रूपमा प्रस्तुत गरिँदा धेरै बिरामी यतातर्फ आकर्षित हुने गर्छन्।

वैकल्पिक उपचारप्रति बढ्दो आकर्षणको अर्को कारण भनेको क्यान्सर उपचारको पहुँच र लागत हो। उच्च गुणस्तरको उपचार सबैका लागि सहज नहुनु, बीमा सुविधाको अभाव, तथा चिकित्सकहरूको कमीले गर्दा विशेषगरी अफ्रिका र दक्षिण एसियामा वैकल्पिक तथा परम्परागत उपायहरूको प्रयोग उच्च छ। भारत, चीन, नेपाल, अफ्रिकी मुलुकहरूमा आयुर्वेद, होम्योप्याथी, चिनियाँ औषधि, ह्विटग्रास थेरपी, हाइड्रोथेरपी, विपश्यनाजस्ता विधिहरूको प्रयोग सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा जरा गाडेर बसेको छ।

कुरा आयुर्वेदको गरौं भने, बेसारलाई क्यान्सर रोक्ने तत्वका रूपमा लिइन्छ। यसमा रहेको ‘कुर्क्युमिन’ नामक यौगिकले केही प्रयोगशालामा क्यान्सर कोषहरू नष्ट गर्ने संकेत देखाएको भए पनि मानिसहरूमा त्यसको प्रभाव पुष्टि भइसकेको छैन। चिनियाँ परम्परागत औषधिमा पनि सयौँ वनस्पति तथा शारीरिक अभ्यासहरूमार्फत उपचार गरिन्छ, तर कतिपय जडिबुटीहरूले कीमोथेरापीको प्रभाव घटाउन सक्छन् भन्ने चिन्ता पनि उठाइएको छ।

सामाजिक सञ्जालमा प्रसारित ‘फेन्बेन्जडोल’ नामक पशु औषधिले क्यान्सर निको हुने दाबीपछि कोरियामा त्यो औषधि बजारबाटै हराएको थियो। यस्तै, ग्राभियोला नामको फललाई कीमोथेरापीभन्दा हजारौँ गुणा शक्तिशाली बताउने दाबीहरू पनि व्यापक छन्। तर वैज्ञानिक प्रमाण नभएको विषयमा यस्ता प्रचारहरूले जनस्वास्थ्यमा ठूलो जोखिम निम्त्याउने सम्भावना छ।

चिकित्सकहरू पूरक विधिहरूलाई नकार्दैनन्, खासगरी जब ती मानसिक सशक्तिकरण, व्यथा नियन्त्रण वा जीवनशैली सुधारका लागि प्रयोग गरिन्छन्। तर समस्या तब देखिन्छ जब बिरामीहरू केवल वैकल्पिक विधिमा भर पर्छन् र वैज्ञानिक उपचारलाई बेवास्ता गर्छन्। अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि यस्ता निर्णय लिने बिरामीहरूको मृत्युको जोखिम दोब्बरभन्दा बढी हुन सक्छ।

क्यान्सरको उपचार कुनै एउटै जडिबुटी, खानपान वा ध्यानले हुने कुरा होइन। आधुनिक उपचार विधि व्यक्तिको अवस्थाअनुसार अनुकूलित गरिन्छ—क्यान्सरको प्रकार, कोषीय अवस्था, आनुवंशिक लक्षण, र शरीरको कुन भागमा फैलिएको छ भन्ने आधारमा। यस्ता गहन विश्लेषणमा आधारित उपचार प्रणालीलाई बेवास्ता गरेर भ्रामक जानकारीमा भर पर्नु आफैंमा जीवनको लागि जोखिमपूर्ण निर्णय बन्न सक्छ।

त्यसैले, वैकल्पिक वा पूरक उपायहरू प्रयोग गर्नु छ भने, यो कुरा विशेषज्ञ चिकित्सकको सल्लाहमा र वैज्ञानिक उपचारसँग मिलाएर गर्नु नै सबैभन्दा सुरक्षित र विवेकपूर्ण बाटो हो।