स्तन क्यान्सरः चुनौति, सहजीकरण र सचेतताको नयाँ दिशा

नेपाल हेल्थ न्यूज, काठमाडौं । स्तन क्यान्सर सुरुमा पत्ता लागे निको हुन्छ— तर ढिलो पत्ता लाग्दा यो रोग जीवनकै मूल्यमा सकिन सक्छ। यही सन्देशलाई केंद्रमा राख्दै रक्षा क्यान्सर केयर सोसाइटीले अक्टोवर  ‘स्तन क्यान्सर सचेतना महिना’ (ब्रेस्ट क्यान्सर अवार्नेस मन्थ) को अवसरमा एक विशेष बहस तथा अन्तरक्रिया कार्यक्रम आयोजना गर्‍यो।

कार्यक्रमको विषय थियो—'स्तन क्यान्सरः चुनौती र समाधान।'
 

बहसको केन्द्रमा रोगसँग लडिरहेका बिरामी, स्वास्थ्य नीति निर्माता, सञ्चारकर्मी र कलाकारहरू थिए— जसले रोग मात्र होइन, त्यसको सामाजिक, मानसिक र सांस्कृतिक प्रभावबारे पनि खुलेर कुरा गरे।

नीति निर्माणदेखि रोगीका पीडासम्मः एउटै मञ्चमा बहस

सो बहसमा नेपाल सरकार स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका प्रमुख जनस्वास्थ्य अधिकृत तथा समन्वय महाशाखा प्रमुख डा. भीम प्रसाद सापकोटा, नेपाल चिकित्सक संघका अध्यक्ष डा. अनिल विक्रम कार्की, भक्तपुर क्यान्सर अस्पतालका पूर्वअध्यक्ष तथा नेपाल अर्बुद रोग निवारण संस्थाका पूर्वअध्यक्ष  दिवाकर राजकर्निकार, हिमालय टेलिभिजनका कार्यकारी अध्यक्ष श्याम कँडेल, वरिष्ठ गायिका तथा स्तन क्यान्सर सर्वाइभर तारा थापा, मिस नेपाल वर्ल्ड २०२५ लुना लुइटेल र नेपाल क्यान्सर सर्वाइभर सोसाइटीकी अध्यक्ष प्रमिता खनाल सहभागी थिए।

कार्यक्रमको प्रस्तुति तथा संयोजन डा. जया सत्यालले गर्नुभएको थियो।

बहसको मुख्य ध्येय थियो— क्यान्सरका बिरामीले उपचारको क्रममा भोग्ने कठिनाइ र त्यसलाई सहजीकरण गर्न सकिने व्यावहारिक उपाय पहिचान गर्नु।

सचेतना र नियमित परीक्षणले बचाउँछ जीवन

रक्षा क्यान्सर केयर सोसाइटीकी अध्यक्ष डा.सृष्टि श्रेष्ठ प्रजापतिका अनुसार, स्तन क्यान्सर महिलामा हुने क्यान्सरमध्ये पहिलो नम्बरमा पर्छ।

उहाँले भन्नुभयो—
'सचेतना र नियमित परीक्षणले रोग सुरुमै पत्ता लगाउन सकिन्छ। सुरुको चरणमै उपचार सम्भव भएकाले स्तन क्यान्सर अब ‘मृत्युदण्ड’ होइन, ‘उपचारयोग्य अवस्था’ हो।'

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि यही तथ्य पुष्टि हुन्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) का अनुसार —
प्रत्येक वर्ष विश्वभर २३ लाखभन्दा बढी महिलामा स्तन क्यान्सर पत्ता लाग्छ, जस मध्ये करिब ७ लाख महिलाको मृत्यु हुन्छ। तर, सुरुको चरणमा निदान भएको स्तन क्यान्सरमा ९० प्रतिशतभन्दा बढी बिरामी पूर्ण निको हुने सम्भावना हुन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान र प्रवृत्ति

द ल्यान्सेट अन्कोलोजी मा प्रकाशित सन् २०२४ को अध्ययन अनुसार दक्षिण एसियामा स्तन क्यान्सरको दर तीव्र गतिमा बढ्दैछ— विशेषगरी शहरी महिलामा। भारत, नेपाल, बङ्गलादेश र पाकिस्तानमा पछिल्ला पाँच वर्षमा स्तन क्यान्सरका केसमा ३०–४०प्रतिशत वृद्धि भएको देखिएको छ।

कारण

शारीरिक निष्क्रियता, अस्वस्थ आहार, ढिलो विवाह वा सन्तान नजन्माउने जीवनशैली, प्रदूषणबाट हुने हर्मोनल असन्तुलन प्रमुख देखिएका छन्।

डब्लुएचओ ले सन् २०३० सम्म 'ब्रष्ट क्यान्सर ग्लोबल इनिसियटिभ' अभियानमार्फत विश्वव्यापी रूपमा मृत्यु दर २.५ प्रतिशत वार्षिक दरले घटाउने लक्ष्य लिएको छ।

सांस्कृतिक र सामाजिक चुनौती

बहसमा वक्ताहरूले नेपालमा स्तन क्यान्सरको समस्या केवल चिकित्सकीय नभई सामाजिक पनि भएको उल्लेख गरे।

डा.भीम प्रसाद सापकोटाले भन्नुभयो—

'हाम्रो समाजमा अझै पनि स्तन रोगका विषय खुलाएर भन्न संकोच गरिन्छ। यही कारण रोग ढिलो पत्ता लाग्छ, जसले उपचार जटिल बनाउँछ।'
त्यस्तै, डा.अनिल विक्रम कार्कीले जोड दिनुभयो—

'हामीले अस्पतालमा पहुँचभन्दा पहिले समुदायमा शिक्षा पुर्‍याउनुपर्छ। महिलाले आफैं आत्म–परीक्षण (सेल्फ बेष्ट इक्जामिनेसन)  सिक्नुपर्छ।'

कलाकार र सञ्चारको भूमिकाबारे हरिबंश आचार्यको दृष्टिकोण

कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि हरिबंश आचार्यले स्वास्थ्य सचेतनामा कलाकारको भूमिकालाई अत्यन्तै प्रभावकारी बताउनुभयो।

उहाँले आफ्नै अनुभव सुनाउँदै भन्नुभयो—

'हामीले कुष्ठ रोगबारे टेलिफिल्म बनाउँदा हजारौं बिरामी अस्पताल पुगे। क्यान्सरबारे कलाकारहरूले कथा र भावनाबाट चेतना फैलाएमा धेरैको जीवन बचाउन सकिन्छ।' उहाँको भनाइले कला र स्वास्थ्य सन्देशबीचको सम्बन्ध स्पष्ट गर्‍यो— भावना र अभिव्यक्तिबाट चेतना फैलाउन सकिने शक्तिशाली माध्यमको रूपमा।

जीवनमा फर्किएका ‘सर्वाइभर’हरूको प्रेरणा

कार्यक्रममा वरिष्ठ लोकप्रिय गायिका तारा थापा र अन्य स्तन क्यान्सर सर्वाइभरहरूले आफ्ना व्यक्तिगत कथा बाँडेका थिए।
 

गायिका थापाले भन्नुभयो—

'क्यान्सरले मेरो शरीरलाई हल्लायो, तर मन र आत्मबल अझै मजबुत बनायो। सुरुमा डर लाग्थ्यो, तर उपचारपछि म फेरि मञ्चमा फर्किन सकेँ। यो रोग लाज होइन, लडाइँ हो।'

त्यसैगरी नेपाल क्यान्सर सर्वाइभर सोसाइटीकी अध्यक्ष प्रमिता खनालले भन्नुभयो—

'उपचारपछि बिरामीले सामाजिक र मानसिक पुनर्स्थापनाको सहयोग चाहिन्छ। हामीले त्यसतर्फ पनि सञ्जाल विस्तार गरिरहेका छौं।'

डिजिटल र प्रविधिक चेतना अभियानको आवश्यकता

 हिमालय टेलिभिजनका कार्यकारी अध्यक्ष श्याम कडेलले सञ्चार माध्यमले निभाउनुपर्ने जिम्मेवारीबारे भन्नुभयो—

'आजको पुस्ता डिजिटल स्क्रिनमा बढी बस्छ। त्यसैले टेलिभिजन, युट्युब र टिकटकमार्फत ब्रेष्ट हेल्थ अवार्नेस क्याम्पेन सुरु गर्न सकिन्छ।' उहाँले 'स्मार्ट क्यान्सर अवेयरनेस प्रोजेक्ट' भन्ने अवधारणा प्रस्तुत गर्नुभयो—जसमा डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत निःशुल्क जानकारी, स्व–परीक्षणका भिडियो र स्थानीय भाषामा सन्देश प्रसारण गरिने प्रस्ताव छ।

वैज्ञानिक पक्षः डा. रोशन प्रजापतिको प्रस्तुति

संस्थाका संस्थापक तथा क्यान्सर रोग विशेषज्ञ डा.रोशन प्रजापतिले वैज्ञानिक जानकारीसहित स्तन क्यान्सरको संरचना, चरण, उपचारका विकल्प र रोकथाम उपायबारे विस्तृत प्रस्तुति दिनुभयो।

उहाँले भन्नुभयो—

'नेपालमा स्तन क्यान्सर ४० वर्ष माथिका महिलामा बढी देखिन्छ। तर पछिल्लो दशकमा ३० वर्षभन्दा कम उमेरकी महिलामा पनि यसको जोखिम बढ्दो छ।' उहाँका अनुसार, नियमित म्यामोग्राफी परीक्षण, स्व–परीक्षण, स्वस्थ जीवनशैली र मानसिक सशक्तिकरण स्तन क्यान्सर नियन्त्रणका चार स्तम्भ हुन्।

नेपालको अवस्थाः तथ्य र यथार्थ

नेपालमा प्रत्येक वर्ष करिब ७,००० भन्दा बढी नयाँ क्यान्सर केस दर्ता हुने अनुमान गरिएको छ । त्यसमध्ये स्तन क्यान्सर महिलामा हुने सबैभन्दा अग्रस्थानको रोग हो। भक्तपुर क्यान्सर अस्पताल, वीरेन्द्र सैनिक अस्पताल छाउनी, नेपाल क्यान्सर हस्पिटल हरिसिद्धि र वीपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल भरतपुर जस्ता केन्द्रहरूले स्तन क्यान्सर उपचारमा विशेष सेवा दिइरहेका छन्। तर अझै पनि ग्रामीण क्षेत्रका महिलामा समयमै जाँच गराउने प्रवृत्ति न्यून छ।

विश्व बैंकको अध्ययन (२०२३( अनुसार,
नेपालमा स्तन स्वास्थ्य परीक्षण गर्ने महिलाको प्रतिशत १५ प्रतिशत भन्दा कम छ।

कार्यक्रमको वातावरण र उपस्थिति

कार्यक्रममा वरिष्ठ गायिका मीरा राणा, स्तन क्यान्सर सर्वाइभर, स्वास्थ्यकर्मी, विभिन्न संघ–संस्थाका प्रतिनिधि र सञ्चारकर्मीहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति थियो। सञ्चार, संगीत र चिकित्साशास्त्र— तिनै क्षेत्रका व्यक्तित्व एउटै उद्देश्यमा जोडिएका देखिन्थे -   'सचेतना फैलाएर जीवन बचाऔं।'

चेतनाको लहर 

रक्षा क्यान्सर केयर सोसाइटीको यो बहस केवल एउटा कार्यक्रम मात्र होइन—यो नेपालमा स्तन क्यान्सरबारे खुला संवादको सुरुवात हो। जहाँ रोगलाई डरको रूपमा होइन, ज्ञान र सहानुभूतिको माध्यमबाट बुझ्ने प्रयास गरिएको छ।

सत्य के हो भने—

• स्तन क्यान्सर समयमै पत्ता लागे निको हुन्छ
• सचेतना र समर्थनले डर हटाउँछ
• र सहानुभूति र उपचारले जीवन फर्काउँछ।