चितवनमा औषधि पसलमा छापाः आहारपूरक, कस्मेटिक र मसाज तेलको नियमनमा उठेका प्रश्न

नेपाल हेल्थ न्युज, चितवन । चितवनको भरतपुरस्थित विमानस्थल अगाडि सञ्चालित एक होलसेल औषधि पसलमा औषधि व्यवस्था विभागले छापा मारेपछि औषधिजन्य आहारपूरक सामग्री (न्युट्रास्युटिकल), कस्मेटिक उत्पादन र थेराप्युटिक मसाज तेलको नियमन तथा कानुनी अवस्थाबारे नयाँ बहस सुरु भएको छ ।

औषधि व्यवस्था विभाग शाखा कार्यालय वीरगञ्जको टोलीले शुक्रबार भरतपुरस्थित डर्मासुल प्रा.लि.मा अनुगमन गर्दा विभिन्न प्रकारका न्युट्रास्युटिकल्स, कस्मेटिक सामग्री तथा आयुर्वेदिक मसाज तेल फेला पारेको थियो । यसका सञ्चालक रविन्द्र विष्ट हुन् । विभागका अनुसार प्राप्त उजुरीका आधारमा गरिएको अनुगमनपछि केही सामग्रीको बिक्रीवितरण रोक्का गरिएको छ भने मसाज तेल जफत गरी थप अनुसन्धान अघि बढाइएको छ ।

यो घटना एउटा पसलमाथिको कारबाही मात्र होइन, पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको स्वास्थ्यसम्बन्धी उत्पादनको बजार, त्यसको नियमन र उपभोक्ता सुरक्षासँग जोडिएको विषय पनि हो ।

उजुरीपछि विभागको टोली पुगेको थियो
औषधि व्यवस्था विभाग शाखा कार्यालय वीरगञ्जका फार्मेसी सुपरभाइजर रवि चौधरी थारुका अनुसार कार्यालयमा बिना अनुमति केही औषधिजन्य सामग्री बिक्रीवितरण भइरहेको भन्ने उजुरी प्राप्त भएको थियो ।

उक्त उजुरीको आधारमा निरीक्षण टोलीले पसलमा पुगेर अनुगमन गरेको थियो । अनुगमनका क्रममा विभिन्न न्युट्रास्युटिकल उत्पादन, कस्मेटिक सामग्री तथा आयुर्वेदिक मसाज तेलहरू भेटिएपछि जिल्ला प्रहरी कार्यालय तथा स्थानीय जनप्रतिनिधिसँग समन्वय गरी मुचुल्का उठाइएको थियो ।

न्युट्रास्युटिकल्स बिक्रीवितरण तत्कालका लागि रोक्का गरिएको छ भने मसाज तेल जफत गरेर अनुसन्धानका लागि लगिएको छ ।

अनुगमनपछि पसल सञ्चालक रविन्द्र विष्टलाई आवश्यक कागजात पेश गर्न निर्देशन दिइएको थियो । विभागका अनुसार विष्टले कार्यालयमा उपस्थित भई न्युट्रास्युटिकल उत्पादनहरूको दर्तासम्बन्धी कागजात पेश गरिसकेका छन् ।

अनुसन्धानको केन्द्रमा मसाज तेल

हाल विभागको अनुसन्धान विशेषगरी आयुर्वेदिक मसाज तेलको कानुनी अवस्थामाथि केन्द्रित रहेको छ ।
फार्मेसी सुपरभाइजर थारुका अनुसार जफत गरिएका तेलहरू केवल सौन्दर्य प्रयोजनका लागि प्रयोग हुने उत्पादन हुन् वा चिकित्सकीय प्रभाव दाबी गरिएका थेराप्युटिक उत्पादन हुन् भन्ने विषय महत्वपूर्ण छ ।

‘यदि मसाज तेलले रोग निको पार्ने, दुखाइ कम गर्ने, जोर्नी वा मांसपेशी उपचार गर्ने जस्ता चिकित्सकीय दाबी गर्छ भने त्यो थेराप्युटिक उत्पादन मानिन्छ र औषधि व्यवस्था विभागमा दर्ता हुनुपर्छ’— उनले बताए ।

विभागले अहिले सम्बन्धित उत्पादनहरू औषधि व्यवस्था विभागको केन्द्रीय कार्यालयमा दर्ता भए वा नभएको यकिन गर्न समन्वय गरिरहेको जनाएको छ ।

न्युट्रास्युटिकल बजार किन बढ्दै छ ?
नेपालमा पछिल्ला केही वर्षयता भिटामिन, मिनरल, प्रोटिन सप्लिमेन्ट, एन्टिअक्सिडेन्ट, हर्बल क्याप्सुल तथा अन्य पोषणजन्य उत्पादनको बजार तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ ।

कोभिड–१९ महामारीपछि रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने नाममा यस्ता उत्पादनको प्रयोग झन् बढेको देखिन्छ ।

यस्ता सामग्रीलाई सामान्य खाद्य पदार्थ, स्वास्थ्यपूरक आहार वा औषधि कुन रूपमा वर्गीकरण गर्ने भन्ने विषयमा विभिन्न निकायबीच कार्यक्षेत्रको स्पष्ट सीमांकन आवश्यक रहेको विज्ञहरू बताउँछन् ।
नेपालमा खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग र औषधि व्यवस्था विभाग दुवैले केही प्रकारका उत्पादनमा नियामकीय भूमिका निर्वाह गर्ने भएकाले व्यवसायीहरू पनि कहिलेकाहीँ प्रक्रियागत अन्योलमा पर्ने गरेका छन् ।

कस्मेटिक र औषधिबीचको सीमारेखा
विशेषज्ञहरूका अनुसार कुनै उत्पादनले केवल छालाको सौन्दर्य वृद्धि, सरसफाइ वा व्यक्तिगत हेरचाहका लागि प्रयोग हुने दाबी गर्छ भने त्यो कस्मेटिकको श्रेणीमा पर्न सक्छ ।

तर यदि त्यही उत्पादनले छाला रोग निको पार्ने, एलर्जी हटाउने, संक्रमण रोक्ने वा उपचारात्मक प्रभाव दिने दाबी गर्छ भने त्यसलाई औषधिको रूपमा हेर्न सकिन्छ ।

यही कारणले विश्वभर नियामक निकायहरूले उत्पादनको लेबल, विज्ञापन सामग्री, प्रयोग विधि र दाबीको आधारमा वर्गीकरण गर्ने गर्छन् ।

उपभोक्ता सुरक्षाको सवाल
स्वास्थ्यसम्बन्धी उत्पादनको अनियन्त्रित बिक्रीवितरणले उपभोक्ताको स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्ने भएकाले नियमनलाई कडाइ गर्नुपर्ने विज्ञहरूको धारणा छ ।
दर्ता नभएका वा गुणस्तर परीक्षण नगरिएका उत्पादनमा गलत मात्रा, अशुद्ध पदार्थ वा स्वास्थ्यमा असर पार्ने तत्व हुन सक्ने जोखिम रहन्छ ।

विशेषगरी अनलाइन प्लेटफर्म र सामाजिक सञ्जालमार्फत बिक्री भइरहेका सप्लिमेन्ट, हर्बल उत्पादन र मसाज तेलहरूबारे उपभोक्ताले थप सचेत हुनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।

कानुनी प्रक्रिया कहाँ पुग्ला?
हालसम्मको अवस्थाअनुसार पसल सञ्चालकलाई साधारण तारेखमा छाडिएको छ । विभागले जफत गरिएका मसाज तेलहरूको दर्ता अवस्था र कानुनी हैसियतबारे थप अनुसन्धान गरिरहेको जनाएको छ ।

यदि उत्पादनहरू आवश्यक नियामकीय प्रक्रिया पूरा नगरी बजारमा ल्याइएको प्रमाणित भए कानुनअनुसार कारबाही प्रक्रिया अघि बढ्न सक्ने विभागको भनाइ छ ।

चितवनमा भएको यो अनुगमनले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न पुनः उठाएको छ—स्वास्थ्य, पोषण र सौन्दर्यसँग सम्बन्धित उत्पादनहरूको बढ्दो बजारलाई नियमन गर्ने विद्यमान व्यवस्था पर्याप्त छ कि छैन ?

उपभोक्ताको स्वास्थ्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न प्रभावकारी अनुगमन, स्पष्ट कानुनी वर्गीकरण र व्यवसायीको नियामकीय जिम्मेवारीबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिए मात्र यस्ता विवाद र अन्योल कम हुने देखिन्छ ।