स्वासप्रश्वास रोग बढ्दो चुनौतीबीच ललितपुरमा ‘नेशनल चेष्ट सेन्टर’ सञ्चालनमा

नेपाल हेल्थ न्युज, ललितपुर । नेपालमा स्वासप्रश्वास (छाती) सम्बन्धी रोगहरू दिनप्रतिदिन गम्भीर जनस्वास्थ्य समस्याका रूपमा बढिरहेका बेला ललितपुर महानगरपालिका–१३ मानभवनमा ‘नेशनल चेष्ट सेन्टर’ सञ्चालनमा आएको छ।

स्वासप्रश्वास रोगका बिरामीलाई विशेषज्ञ, गुणस्तरीय र सहुलियत दरमा सेवा उपलब्ध गराउने उद्देश्यसहित स्थापना गरिएको हो । 

नेपालमा पहिलो पटक स्वासप्रश्वास रोगमै केन्द्रित, बहुआयामिक सेवा दिने छुट्टै चेष्ट सेन्टर स्थापना हुनु स्वास्थ्य क्षेत्रका लागि नयाँ आयामका रूपमा हेरिएको छ। यसअघि छाती रोगका लागि पूर्ण रूपमा समर्पित, एकीकृत सेवा दिने केन्द्रको अभाव रहँदै आएको थियो।

विश्व र नेपालको सन्दर्भः  किन जरुरी थियो यस्तो सेन्टर ?

विश्व स्वास्थ्य संगठन का अनुसार विश्वभर हरेक वर्ष करोडौँ मानिस विभिन्न प्रकारका स्वासप्रश्वास रोगबाट प्रभावित भइरहेका छन्। दीर्घकालीन अवरोधात्मक फोक्सो रोग , दम, निमोनिया, क्षयरोग तथा अन्य फोक्सोसम्बन्धी रोगहरू विश्वव्यापी रूपमा मृत्यु र अशक्तताको प्रमुख कारणमध्ये पर्दछन्।

विश्वमा सिओपीडी मात्र पनि हरेक वर्ष लाखौँ मानिसको मृत्युको कारण बन्ने गरेको तथ्यांक छ। नेपालको अवस्था पनि कम चिन्ताजनक छैन। विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनअनुसार नेपालमा करिब १०–१२ प्रतिशत वयस्क जनसंख्यामा कुनै न कुनै प्रकारको दीर्घकालीन स्वासप्रश्वास समस्या रहेको अनुमान गरिएको छ।

स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका प्रतिवेदनहरूमा पनि दीर्घकालीन स्वासप्रश्वास रोगहरू नसर्ने रोगका प्रमुख समस्या रूपमा उल्लेख छन्। नेपालमा हुने कुल मृत्युको झण्डै ९–१० प्रतिशत हिस्सा सिओपीडीलगायत दीर्घकालीन फोक्सो रोगसँग सम्बन्धित रहेको देखिएको छ।

युवादेखि बालबालिकासम्म बढ्दो जोखिम

दमको समस्या वृद्धवृद्धामा मात्र सीमित छैन। पछिल्लो समय बालबालिका र युवामाझ पनि यसको दर बढ्दो क्रममा देखिएको छ। विशेषगरी शहरी क्षेत्रमा विद्यालय उमेर समूहका बालबालिकामा एलर्जीजन्य दम उल्लेख्य रूपमा बढेको विभिन्न अध्ययनहरूले संकेत गरेका छन्।

विगतमा स्वासप्रश्वास समस्या प्रायः वृद्धवृद्धामा सीमित देखिने गरेकोमा अहिले कामकाजी उमेर समूहमा समेत यसको दर बढ्नु भविष्यका लागि गम्भीर संकेत मानिएको छ।

कोभिडपछि जटिलताः  ‘लङ कोभिड’ को चुनौती

कोभिड–१९ महामारीपछि स्वासप्रश्वास सम्बन्धी समस्या झन् जटिल बनेको चिकित्सकहरूको अनुभव छ। संक्रमण निको भएपछिसमेत धेरै व्यक्तिमा लामो समयसम्म सास फेर्न गाह्रो हुने, छाती भारी हुने, दीर्घकालीन खोकी लागिरहने तथा फोक्सोको कार्यक्षमता घट्ने समस्या देखिएको छ, जसलाई ‘लङ कोभिड’ भनिन्छ।

नेपालमा पनि कोभिड–१९ पश्चात छाती परीक्षण र परामर्श गराउने बिरामीहरूको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको बताइन्छ।

प्रदूषण, धूम्रपान र भित्री धुँवाः  जोखिमका तीन ठूला कारण

काठमाडौं उपत्यकामा बढ्दो वायु प्रदूषणले स्वासप्रश्वास रोगलाई थप तीव्र बनाइरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय वायु गुणस्तर सूचकांकमा काठमाडौं पटक–पटक उच्च प्रदूषण भएका शहरहरूको सूचीमा देखिँदै आएको छ।

सवारी साधनको चाप, पुराना डिजेल इन्जिन, निर्माण कार्यबाट उड्ने धुलो, उद्योगजन्य उत्सर्जन तथा खुला फोहर दहनले वायु प्रदूषण बढाएको छ। दीर्घकालीन प्रदूषण सम्पर्कले दम, सिओपीडी, फोक्सोको क्यान्सर र मुटुरोगको जोखिम बढाउँछ।

यसैगरी सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग अर्को प्रमुख कारण हो। चुरोट, बिँडी, खैनी, सुर्ती तथा अन्य तम्बाकुजन्य पदार्थले फोक्सोको कार्यक्षमता घटाउनुका साथै सिओपीडी र क्यान्सरको जोखिम बढाउँछ। परोक्ष धूम्रपानका कारण महिला र बालबालिकासमेत जोखिममा छन्।

ग्रामीण क्षेत्रमा दाउरा, गुइँठा तथा जैविक इन्धन प्रयोगबाट निस्कने धुँवाले घरभित्रको वायु प्रदूषण बढाउँदै दीर्घकालीन खोकी, दम र सिओपीडीको समस्या निम्त्याइरहेको छ। यसरी शहरी प्रदूषण र ग्रामीण भित्री धुँवा दुवैले देशमा स्वासप्रश्वास रोगको भार बढाइरहेका छन्।

‘नेशनल चेष्ट सेन्टर’ का प्रमुख सेवा

यी चुनौतीहरूलाई मध्यनजर गर्दै स्थापना गरिएको नेशनल चेष्ट सेन्टरले एउटै छानामुनि विशेषज्ञ सेवा उपलब्ध गराउने लक्ष्य लिएको छ। यहाँ उपलब्ध प्रमुख सेवाहरू यसप्रकार छन्—

• फोक्सोको कार्यक्षमता परीक्षण 
• डिजिटल एक्स–रे तथा आवश्यक इमेजिङ सेवा
• एलर्जी तथा दम परीक्षण
• सिओपीडी, दम, क्षयरोग तथा अन्य दीर्घकालीन स्वासप्रश्वास रोगको समग्र उपचार
• कोभिड पश्चात फोक्सो परीक्षण क्लिनिक
• धूम्रपान त्याग परामर्श सेवा
• विशेषज्ञ परामर्शसहित नियमित फलोअप
• अत्याधुनिक प्रयोगशाला सुविधा
• आफ्नै फार्मेसीमार्फत सहज औषधि उपलब्धता

यसले बिरामीलाई एकै स्थानबाट सम्पूर्ण सेवा प्राप्त हुने व्यवस्था गरेको छ, जसले समय र खर्च दुवै बचत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

उपचार मात्र होइन, रोकथाममा पनि जोड

नेशनल चेष्ट सेन्टरको उद्देश्य उपचारमा मात्र सीमित छैन। संस्थाले स्वासप्रश्वास रोगको रोकथाम र जनचेतना अभिवृद्धिमा समेत जोड दिने जनाएको छ। नियमित स्वास्थ्य परीक्षणको महत्वबारे जानकारी गराउने, वायु प्रदूषणबाट जोगिने उपायबारे सचेतना फैलाउने, सुर्तीजन्य पदार्थ त्याग्न प्रेरित गर्ने तथा विद्यालय, कलेज र समुदाय स्तरमा कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने योजना रहेको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार स्वासप्रश्वास रोगको समयमै पहिचान र उपचार नगरेमा दीर्घकालीन जटिलता निम्त्याउन सक्छ। प्रारम्भिक अवस्थामै परीक्षण र उपचार सुरु गर्न सकेमा रोग नियन्त्रण सम्भव हुन्छ र जीवनस्तर सुधार गर्न सकिन्छ।

समग्र र वैज्ञानिक सेवाको प्रतिबद्धता

बढ्दो प्रदूषण, बदलिँदो जीवनशैली, धूम्रपान र महामारीपछिको अवस्थाले नेपालमा स्वासप्रश्वास रोगलाई गम्भीर चुनौतीका रूपमा उभ्याएको छ। यस्तो अवस्थामा प्रविधिसहितको, विशेषज्ञ र बिरामी–मैत्री सेवा केन्द्रको आवश्यकता महसुस गर्दै नेशनल चेष्ट सेन्टर सञ्चालनमा ल्याइएको बताइएको छ।

ललितपुरको मानभवनमा रहेको यस सेन्टरले काठमाडौं उपत्यकासहित देशभरबाट आउने बिरामीलाई सेवा दिने लक्ष्य राखेको छ। स्वास्थ्य क्षेत्रमा नयाँ आशा बोकेको यो पहलले स्वासप्रश्वास रोगको उपचार र रोकथाम दुवैमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ।