महिनावारी नहुनु वा ढिलाइ हुनुका यी आठ कारण हुन सक्छन्

नेपाल हेल्थ न्युज, काठमाडौं । महिनावारी नहुनु वा ढिलाइ हुनुलाई एमेनोरिया भनिन्छ । एमेनोरियाका धेरै कारणहरू हुन सक्छन् । महिनावारी नहुनुको एउटा कारण गर्भावस्था हुन सक्छ, तर अन्य धेरै कारणहरू छन् । प्रजनन उमेरका महिलाहरूमा मासिक धर्म चक्र सामान्यतया प्रत्येक २८ दिनमा हुन्छ । यद्यपि, महिनावारी केही दिन अगाडि वा पछि सुरु हुनु सामान्य कुरा हो ।

कहिलेकाहीं महिनावारी नहुनुलाई गम्भीर समस्या मानिएको छैन, तर विज्ञहरू भन्छन् कि यदि यो बारम्बार हुन्छ भने यो कुनै अन्य स्वास्थ्य समस्याको संकेत हुन सक्छ ।

स्त्री रोग विशेषज्ञ डा. अमिरा अल्कोर्डिन मार्टिनेजले बताए अनुसार, “के गलत छ भनेर चिन्नको लागि तपाईंले आफूलाई र आफ्नो शरीरलाई बुझ्नुपर्छ । हरेक महिलाको शरीर पूर्ण रूपमा फरक तरिकाले काम गर्छ । कुनै पनि दुई महिला समान हुँदैनन् ।

बेलायतको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवाले भन्छ, “यदि कुनै महिला गर्भवती छैनन् र लगातार तीन महिनासम्म महिनावारी भएको छैन भने, वा ४५ वर्षको उमेरभन्दा पहिले उनको महिनावारी रोकिएको छ भने, उनले निश्चित रूपमा डाक्टरसँग परामर्श गर्नुपर्छ ।“

संयुक्त राज्य अमेरिकाको मेयो क्लिनिकले १५ वर्षको उमेरसम्म महिनावारी सुरु नभएका केटीहरूको लागि स्वास्थ्य जाँच गर्न पनि सिफारिस गर्छ । यी दुवै संस्थाका अनुसार, गर्भावस्था बाहेक एमेनोरियाका आठ सम्भावित कारणहरू छन् ।

१. तनाव
डा. अमिरा भन्छिन्, “तनाव सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कारण हुन सक्छ । हाम्रो समयमा तनाव एक महामारी जस्तै हो ।“

तनावले हाम्रो शरीरमा एड्रेनालाईन जस्ता हर्मोनहरूमा द्रुत वृद्धि निम्त्याउँछ, जसले गर्दा शरीरलाई कुनै पनि सम्भावित खतराबाट बचाउन सतर्क रहन्छ ।

यी हर्मोनहरूको लामो समयसम्म सम्पर्कले मासिक धर्म चक्रलाई असर गर्न सक्छ। कहिलेकाहीं महिनावारी नहुन सक्छ वा महिनावारी बढी पीडादायी हुन सक्छ ।
कतिपय अवस्थामा, तनावले महिलाहरूलाई एउटै चक्रमा दुई पटक महिनावारी हुन सक्छ (चार हप्ताको चक्र) ।

यदि तनाव महिनावारी छुट्नुको कारण हो भने, (एन.एच.एस) ले नियमित व्यायाम वा श्वासप्रश्वास अभ्यास सिफारिस गर्दछ । यदि यी विधिहरूले काम गर्दैनन् भने, संज्ञानात्मक व्यवहार थेरापी ( सी.बी.टी ) ले तनाव र चिन्तासँग लड्न मद्दत गर्न सक्छ ।

२. अचानक तौल घट्नु
क्यालोरी सेवनमा गम्भीर कमी आउनाले डिम्बाशयबाट अण्डा निस्कने प्रक्रिया (डिम्बाशयबाट अण्डा निस्कने) को लागि आवश्यक हर्मोनको उत्पादनमा बाधा पुग्न सक्छ ।

दर्ता गरिएको पोषण विशेषज्ञले यो अवस्था भएका केटीहरू र महिलाहरूलाई तौल बढाउन मद्दत गर्न सक्छ ।
यदि तौल घट्नु खाने विकारसँग सम्बन्धित छ भने, मनोचिकित्सकसँग परामर्श गर्नुपर्छ ।

३. बढी तौल वा मोटोपन हुनु
अधिक तौलले शरीरमा अतिरिक्त एस्ट्रोजेन निस्कासन गर्छ । यो महिला प्रजनन प्रणालीलाई नियमन गर्ने हर्मोनहरू मध्ये एक हो ।
एस्ट्रोजनको स्तरमा भएको कुनै पनि वृद्धिले महिनावारीको नियमिततालाई असर गर्न सक्छ र, केही अवस्थामा, महिनावारी पूर्ण रूपमा बन्द पनि हुन सक्छ ।

एमेनोरियाबाट पीडित र अधिक तौल भएका वा ३० भन्दा माथिको बडी मास इन्डेक्स भएका महिलाहरूलाई प्रायः उनीहरूका डाक्टरहरूले स्वस्थ तौल प्राप्त गर्न पोषण विशेषज्ञसँग परामर्श गर्न सल्लाह दिन्छन् ।

४. अत्यधिक शारीरिक व्यायाम
अत्यधिक शारीरिक व्यायामले गर्दा हुने शारीरिक तनावले महिनावारीलाई नियमित गर्ने हर्मोनलाई पनि असर गर्न सक्छ । शरीरको अत्यधिक बोसोले पनि अण्डाशयलाई रोक लगाउन सक्छ ।

पेशेवर खेलाडीहरूका लागि, खेलकुद औषधि विशेषज्ञले उनीहरूलाई सामना गर्न मद्दत गर्ने व्यायामको स्तरको बारेमा सल्लाह दिन सक्छन् ।

५. पोलिसिस्टिक ओभरी सिन्ड्रोम
अण्डाशय (अण्डा बन्ने ठाउँ) मा अण्डाको विकासको लागि फोलिकल्स भनिने थैली जस्तो संरचनाहरूको ठूलो संख्या हुन्छ ।
सामान्यतया, अण्डाशयमा एउटा अण्डा विकसित हुन्छ, र ती मध्ये एउटा निषेचनका लागि तयार हुन्छ ।

यद्यपि, पोलिसिस्टिक ओभरी सिन्ड्रोम ( पी.सी.ओ.एस ) को अवस्थामा, अण्डाशयमा एकैसाथ धेरै फोलिकल्स बन्छन्, जसले विकसित अण्डा उत्पादन गर्न असमर्थ हुन्छन् ।

यो अवस्था भएका महिलाहरूमा, यी थैलीहरूले प्रायः अण्डा छोड्न असफल हुन्छन्, जसले गर्दा अण्डा निस्कनबाट रोकिन्छ (अण्डा निस्कने) ।

बेलायतमा, एनएचएस ले अनुमान गरेको छ कि दस मध्ये एक महिला पी.सी.ओ.एस बाट प्रभावित हुन्छन् । यसले महिनावारी नभएको लगभग ३३ प्रतिशत केसहरूको लागि जिम्मेवार छ ।

पोलिसिस्टिक अंडाशय सिन्ड्रोमले अण्डाशयको सामान्य कार्यलाई असर गर्छ र अण्डाशय रोक्न सक्छ् ।

६. रजोनिवृत्ति र समयपूर्व रजोनिवृत्ति
गर्भावस्था र स्तनपान जस्तै, रजोनिवृत्ति पनि महिनावारी नहुनुको एउटा कारण हो । जब महिलाहरू रजोनिवृत्तिबाट गुज्रिरहेका हुन्छन्, उनीहरूको शरीरमा एस्ट्रोजनको स्तर घट्न थाल्छ, र अण्डाशय अनियमित हुन्छ । रजोनिवृत्ति सामान्यतया ४५ देखि ५५ वर्षको उमेरमा हुन्छ ।

यद्यपि, धेरै चिकित्सा अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि प्रत्येक १०० महिलामध्ये एक जनाले ४० वर्षको उमेर अघि रजोनिवृत्ति अनुभव गर्छन् । यो अवस्थालाई समयपूर्व रजोनिवृत्ति भनिन्छ ।

७. गर्भनिरोधक
केही गर्भनिरोधक चक्की, इंजेक्शन, इम्प्लान्ट र गर्भाशय उपकरणहरूले पनि एमेनोरिया निम्त्याउन सक्छ । तपाईंले मौखिक गर्भनिरोधकहरू लिन बन्द गरेपछि पनि, तपाईंको शरीरलाई नियमित रूपमा फेरि डिम्ब निस्कन सुरु गर्न केही समय लाग्न सक्छ ।

८. अन्य समस्या र औषधिहरू
मधुमेह वा हाइपरथाइराइडिज्म वा हाइपोथायराइडिज्म जस्ता हार्मोनल विकारहरूले पनि एमेनोरिया निम्त्याउन सक्छ । मेयो क्लिनिकका अनुसार, केही औषधिहरूले पनि एमेनोरिया निम्त्याउन सक्छन्, जस्तै एन्टिसाइकोटिक्स, केमोथेरापी, एन्टीडिप्रेसेन्ट्स, र उच्च रक्तचाप र एलर्जीको लागि औषधिहरू ।