“दिनको एउटा स्याउले डाक्टरलाई टाढा राख्छ“ भन्ने भनाइ कति सत्य छ ?

नेपाल हेल्थ न्युज, काठमाडौं । दिनको एउटा स्याउले डाक्टरलाई टाढा राख्छ ।“ स्याउको बारेमा यो भनाइ धेरै लोकप्रिय छ । स्याउ संसारभरि नै लोकप्रिय छ । विभिन्न रंग र स्वादमा उपलब्ध स्याउले हामीलाई स्वस्थ रहन मद्दत गर्छ भनिन्छ ।

विश्वले प्रत्येक वर्ष १० करोड टन स्याउ उत्पादन गर्छ । दिनको एउटा स्याउले डाक्टरलाई टाढा राख्छ“ भन्ने भनाइ वेल्सको १८६६ को लेखबाट आएको हो, जसमा भनिएको छ कि सुत्नुअघि एउटा स्याउ खाँदा तपाईंले डाक्टरलाई टाढा राख्न सक्नुहुन्छ ।

तर के यो लोकप्रिय भनाइमा कुनै सत्यता छ ?
के स्याउ अन्य फलफूल भन्दा स्वास्थ्यको लागि राम्रो छ ?
पहिले, स्याउमा पाइने पोषक तत्वहरू बुझौं ।

स्याउ फ्लाभानोल सहित फाइटोकेमिकल्सको राम्रो स्रोत हो । यसका धेरै फाइदाहरू छन् । यसले स्वस्थ मुटु कायम राख्न मद्दत गर्छ र तौल घटाउन मद्दत गर्छ । यो तत्वले मुटु रोगको जोखिम कम गर्छ भन्ने कुरा स्पष्ट छ ।

स्याउलाई स्वास्थ्यको लागि किन स्याउमा एन्थोसायनिन सहित धेरै प्रकारका पोलिफेनोलहरू हुन्छन् । यसले स्याउको बोक्रालाई रातो रंग दिन्छ र मुटुको स्वास्थ्य कायम राख्न पनि मद्दत गर्छ । फ्लोरिडजिन स्याउमा पाइने अर्को पोलिफेनोल हो । यसले रगतमा ग्लुकोजलाई नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्ने देखाइएको छ ।

स्याउमा फाइबरको मात्रा उल्लेखनीय हुन्छ, विशेष गरी पेक्टिन, जसले कम घनत्व भएको लिपोप्रोटिन एल.डि.एल—जसलाई खराब कोलेस्ट्रोल पनि भनिन्छ) को रगतको स्तर कम गर्न मद्दत गर्छ ।

पेक्टिनले हाम्रो आहारबाट उपभोग गर्ने चिनी र बोसोलाई तोड्न मद्दत गर्छ, जसले गर्दा रगतमा ग्लुकोजको स्तर स्थिर रहन्छ । स्याउमा पाइने यी पोषक तत्वहरू स्वस्थ शरीर कायम राख्न प्रभावकारी देखिन्छन् । पाँच अध्ययनहरूको २०१७ को समीक्षाले नियमित रूपमा स्याउ खाँदा टाइप २ मधुमेह हुने जोखिम १८ प्रतिशतले कम हुने पत्ता लगायो ।

१८ अध्ययनहरूको अर्को २०२२ को समीक्षाले धेरै स्याउ खाँदा वा स्याउको जुस पिउँदा कोलेस्ट्रोल कम हुन सक्छ भन्ने पत्ता लगायो । तर यो बानी एक हप्ताभन्दा बढी समयसम्म कायम राखेमा मात्र काम गर्छ । सामान्यतया, पौष्टिक आहारले क्यान्सरको जोखिम ४० प्रतिशतले कम गर्छ । पौष्टिक खानामा पाइने बायोएक्टिभ यौगिकहरू र फोटोकेमिकल्स यो जोखिम कम गर्न सहयोगी साबित हुन्छन् ।

तर ठूलो प्रश्न यो होः के स्याउ बिरुवाबाट प्राप्त हुने अन्य खानाहरू भन्दा राम्रो छ ?  

स्याउमा धेरै भिटामिन सी हुँदैन, न त धेरै फलाम वा क्याल्सियम हुन्छ,“ अमेरिकाको मिडिल टेनेसी विश्वविद्यालयमा पोषण र खाद्य विज्ञानकी प्राध्यापक जेनेट कोल्सन भन्छिन्। “तर तिनीहरूमा राम्रो स्वास्थ्य कायम राख्न योगदान गर्ने धेरै अन्य पोषक तत्वहरू हुन्छन्।

इटालीको भेरोना विश्वविद्यालयको वनस्पति जीवविज्ञान विभागकी सह–प्राध्यापक फ्लाभिया गोजो भन्छिन् कि स्याउमा धेरै यौगिकहरू हुन्छन् जुन धेरै फलफूल र तरकारीहरूमा पनि पाइन्छ । यसमा लाभदायक पोलिफेनोलहरू समावेश छन् । 

पोलिफेनोलहरू शक्तिशाली एन्टिअक्सिडेन्ट अणुहरू हुन्। तिनीहरूले हाम्रो शरीरमा एन्टिअक्सिडेन्ट र फ्री रेडिकलको अनुपात सन्तुलनमा राख्न मद्दत गर्छन् । फ्री रेडिकलहरू द्रुत रूपमा प्रतिक्रियाशील अक्सिजन अणुहरू हुन् जसले कोषहरूलाई क्षति पु¥याउँछन् ।

फ्री रेडिकलहरूलाई नियन्त्रण गरेर, हामी लामो समयसम्म क्यान्सर र मुटु रोगको विकासलाई रोक्न सक्छौं । स्याउले क्यान्सर, दम, मधुमेह र मोटोपना जस्ता समस्याहरूलाई कम गर्न सक्छ । केही अनुसन्धानकर्ताहरूले सुझाव दिन्छन् कि स्याउमा अन्य फलफूलहरू भन्दा बढी एन्टिअक्सिडेन्टहरू हुन्छन् । तिनीहरू एन्टिअक्सिडेन्टहरूको दोस्रो–उच्च स्रोत हुन् ।

स्याउ फेनोलिक यौगिकहरूको पनि राम्रो स्रोत हो, फाइटोकेमिकलको अर्को रूप एउटा अध्ययनले पत्ता लगायो छ । अमेरिकीहरूले आफ्नो फेनोलिक आवश्यकताहरूको २० प्रतिशत स्याउबाट पूरा गर्छन् । अनुसन्धानका अनुसार, स्याउमा पाइने फेनोलिक यौगिकहरूले मुटु रोग, क्यान्सर, दम, मधुमेह र मोटोपनको जोखिम कम गर्न सक्छ ।

वैज्ञानिकहरूले अन्य फलफूलहरू भन्दा स्याउलाई सिफारिस गर्छन् किनभने यसमा शक्तिशाली पोलिफेनोल र एन्टिअक्सिडेन्टहरू हुन्छन् । यो सिफारिस गरिएको छ किनभने यो सजिलै उपलब्ध छ र धेरैजसो मानिसहरूको लागि पहुँचयोग्य छ ।

यो स्पष्ट छ कि स्याउमा हाम्रो स्वास्थ्य सुधार गर्ने क्षमता छ । तर दिनमा एउटा स्याउ खाँदा डाक्टरलाई टाढा राख्न सकिन्छ भन्ने दाबी गर्नु ठूलो दाबी हो । खुसीको कुरा, २०१५ को एउटा अध्ययनले यस प्रश्नको जवाफ दिन्छ । अनुसन्धानकर्ताहरूले ९,००० मानिसहरूको अध्ययन गरे । यस अध्ययनमा, सहभागीहरूले विगत २४ घण्टामा आफ्नो खानाको सेवनको रिपोर्ट गरे ।

उनीहरूले पत्ता लगाए कि स्याउ खाने मानिसहरू डाक्टरकहाँ नजानेहरूको तुलनामा कम गए । यो निष्कर्ष तथ्याङ्कीय रूपमा गलत छ ।

यो विशेष गरी सत्य हो जब हामी विचार गर्छौं कि स्याउ खानेहरू बढी शिक्षित र सामान्यतया धूम्रपान नगर्नेहरू हुन सक्छन् । दिनको एउटा स्याउले औषधि विक्रेतालाई टाढा राख्छ ।“ अमेरिकाको न्यु ह्याम्पशायरस्थित डार्टमाउथ गीजेल स्कूल अफ मेडिसिनमा महामारी विज्ञानका सहायक प्राध्यापक म्याथ्यू डेभिस भन्छन् कि दिनको एउटा स्याउ खानु र डाक्टरकहाँ जाने सम्भावना बीच कुनै महत्त्वपूर्ण सम्बन्ध छैन । हाम्रो विश्लेषणको आधारमा, हामीले निष्कर्ष निकाल्यौं कि स्याउ खाने  मानिसहरू सामान्यतया स्वस्थ हुन्छन्,“ उनी भन्छन् ।

तर अनुसन्धानकर्ताहरूले यो पनि पत्ता लगाए कि दैनिक स्याउ खाने मानिसहरू औषधिमा निर्भर हुने सम्भावना कम हुन्छ । विश्लेषणले सहभागीहरूको सामाजिक–आर्थिक स्थितिमा भिन्नताहरूलाई ध्यानमा राख्दा पनि यो निष्कर्ष सत्य रह्यो । त्यसकारण, उक्त पेपरले निष्कर्ष निकालेको छ कि यो भनाइलाई “दिनको एउटा स्याउले औषधि विक्रेतालाई टाढा राख्छ“ मा थोरै परिमार्जन गर्न सकिन्छ ।

यद्यपि, डेभिसलाई “दिनको एउटा स्याउ“ भनाइको बारेमा केही आपत्ति छ । उनी भन्छन् कि उनी र उनका सहकर्मीहरूले दिनको एउटा स्याउ खानु र डाक्टरकहाँ जानु बीचको बलियो सम्बन्ध फेला पारेका छैनन् किनभने यसको पछाडि अन्य कारणहरू हुन सक्छन् ।

उनी भन्छन्, “यो भनाइले स्पष्ट रूपमा मान्दछ कि मानिसहरू बिरामी हुँदा मात्र डाक्टरकहाँ जान्छन् । तर मानिसहरू वार्षिक स्वास्थ्य जाँचको लागि र रोग रोकथामको बारेमा महत्त्वपूर्ण सल्लाह लिन पनि डाक्टरकहाँ जान्छन् ।“

तर अन्ततः, उनी भन्छन्, केवल स्याउ खाँदा तपाईंलाई डाक्टरलाई भेट्नबाट बचाउने धारणा गलत छ । वास्तवमा, तपाईंको सम्पूर्ण आहार पौष्टिक र स्वस्थ हुनुपर्छ । कोल्सन सहमत छिन् कि “दिनमा एउटा स्याउ“ भन्ने भनाइले मानिसहरूले नियमित रूपमा बोटबिरुवामा आधारित खानेकुरा खानुपर्छ भन्ने सुझाव दिन्छ ।

स्याउ एउटा राम्रो उदाहरण हो किनभने तिनीहरू सजिलै उपलब्ध हुन्छन्, किफायती हुन्छन् र लामो समयसम्म भण्डारण गर्न सकिन्छ ।

“रेफ्रिजरेटरहरू अस्तित्वमा आउनुभन्दा पहिले, मानिसहरूले स्याउहरू आफ्नो तहखानेमा भण्डारण गर्थे, र तिनीहरू लामो समयसम्म ताजा रहने गर्थे । तिनीहरू ढुसी पनि लाग्दैनथे,“ उनी भन्छिन् ।

दिनमा कति स्याउ खानुपर्छ ?

अन्य अनुसन्धानहरूले पत्ता लगाएका छन् कि दैनिक स्याउ खाँदा स्वास्थ्य लाभ हुन्छ, तर जब मानिसहरूले दिनमा एक भन्दा बढी स्याउ खाए तब मात्र ।

एउटा अध्ययनले पत्ता लगायो कि दैनिक तीनवटा स्याउ खाँदा तौल घट्छ । २०२० मा प्रकाशित एक अध्ययनमा, अनुसन्धानकर्ताहरूले ४० सहभागीहरू (जसमध्ये सबैमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा थोरै उच्च थियो) लाई दुई समूहमा विभाजन गरे ।

एउटा समूहलाई दैनिक दुईवटा स्याउ खान भनिएको थियो भने अर्को समूहलाई उही संख्यामा क्यालोरी भएको स्याउ–आधारित पेय पदार्थ दिइयो । प्रयोग आठ हप्तासम्म चल्यो, र सहभागीहरूले स्याउ वा स्याउ–आधारित पेय पदार्थ बाहेक अन्य कुनै आहार परिवर्तन गरेनन् ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले अध्ययनको अन्त्यमा स्याउ खाने सहभागीहरूको कोलेस्ट्रोलको स्तर उल्लेखनीय रूपमा घटेको पत्ता लगाए ।
यद्यपि, यस अध्ययनको कमजोरी यो थियो कि यसमा केवल ४० जना सहभागीहरू थिए, जुन कुनै पनि महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष निकाल्न आवश्यक नमूना आकार भन्दा कम थियो ।

अर्को अध्ययनले पत्ता लगायो कि दैनिक तीनवटा स्याउ खाँदा तौल घट्छ र रगतमा ग्लुकोजको स्तरमा सुधार हुन्छ । यो अध्ययन ४० भन्दा बढी तौल भएका महिलाहरूमा गरिएको थियो ।

स्याउ खाने सबैभन्दा राम्रो तरिकाको बारेमा, अनुसन्धानकर्ताहरूले बोक्राबाट बच्न सिफारिस गर्छन्, किनकि बोक्रामा धेरै पोषक तत्व र एन्टिअक्सिडेन्टहरू हुन्छन् ।

उनी भन्छिन्, “हामीले स्याउको बोक्रा अवश्य खानुपर्छ, किनकि स्याउको धेरैजसो पोलिफेनोलहरू त्यहाँ पाइन्छन्। उनको अनुसार, स्याउको जात जति पुरानो हुन्छ, त्यति नै ताजा जात राम्रो हुन्छ ।

२०२१ मा, उनी र उनका सहकर्मीहरूले उत्तरी इटालीको मूल निवासी बिरुवा “पोम प्रुसियन“ भनिने प्राचीन स्याउको अध्ययन गर्ने अनुसन्धान पत्र प्रकाशित गरे । उनीहरूले पत्ता लगाए कि यो प्रजातिमा आधुनिक स्याउ भन्दा बढी पोलिफेनोलहरू छन् ।

“यद्यपि, नयाँ स्याउ प्रजातिहरू विकास गर्दा, अन्य विशेषताहरूलाई सामान्यतया विचार गरिन्छ – जस्तै आकार, स्वाद र रूखको जोश,“ उनी भन्छिन् । उनी भन्छिन् कि जहाँसम्म रङको कुरा छ, यसले खासै फरक पार्दैन । स्याउको बोक्रा सामान्यतया रातो वा हरियो हुन्छ ।

आखिर, हरेक दिन एउटा स्याउ खाँदा डाक्टरकहाँ जाने आवश्यकता कम नहुन सक्छ, तर यसले तपाईंको समग्र स्वास्थ्यमा निश्चित रूपमा असर पार्न सक्छ वा दीर्घकालीन औषधि निर्भरतालाई रोक्न सक्छ ।

गोजो भन्छन् कि हरेक दिन एउटा स्याउ खानु फाइदाजनक छ, तर यदि यो विभिन्न प्रकारका वनस्पति–आधारित खानाहरू समावेश गर्ने आहारको भाग हो भने मात्र । किनभने त्यो राम्रो स्वास्थ्यको वास्तविक जग हो ।