सपनाले पत्ता लगायो क्यान्सर

नेपाल हेल्थ न्युज, काठमाडौं । २०११ मा, एडलिनले एउटा सपना देखे जसले उनको जीवन परिवर्तन गरिदियो । उनी धेरै निराश महसुस गरिरहेकी थिइन् र तीन वर्षअघि बित्नुभएकी आफ्नी आमालाई गहिरो सम्झना गरिरहेकी थिइन् । हङकङकी बासिन्दा एडलिन (नाम परिवर्तन गरिएको) भन्छिन् कि एक रात उनकी आमा उनको सपनामा देखा परिन् ।

उनले भनिन्, मलाई सम्झना छ, आमा, म अन्ततः तपाईंलाई भेट्दैछु, तपाईं कस्तो हुनुहुन्छ ? र उनले भनिन्, म ठीक छु, तर म तपाईंलाई केही भन्न चाहन्छु । सकेसम्म चाँडो जाँच गराउनुहोस् ।

एडलिन भन्छिन् कि उनले यो शक्तिशाली सन्देशलाई गम्भीरतापूर्वक लिइन् र डाक्टरलाई भेटिन् । पछि उनलाई स्टेज १ क्यान्सर भएको पत्ता लाग्यो, जुन उपचार योग्य थियो किनभने यो चाँडै पत्ता लागेको थियो ।

म धेरै आभारी छु, एडलिन भन्छिन्, नत्र म यसको लागि जाने थिइनँ । संसारभरका विभिन्न संस्कृतिका मानिसहरूले हजारौं वर्षदेखि आफ्ना सपनाहरूको विश्लेषण गर्दै आएका छन् । प्राचीन इजिप्टियन, ग्रीक र बेबिलोनी सभ्यताहरूले सपनाहरू भविष्यसूचक हुन सक्छन् भन्ने विश्वास गर्थे ।

अब्राहमिक धर्महरूमा, सपनाहरूलाई परमेश्वरले पठाउनुभएको दर्शन मानिन्छ । र केही आदिवासी समूहहरूमा, सपनाहरूलाई आध्यात्मिक मद्दतको रूपमा हेरिन्छ ।

एडलिन भन्छिन् कि उनलाई पुर्खाहरूले सपना मार्फत सन्देश पठाउन सक्छन् भन्ने परम्परागत चिनियाँ विश्वासको बारेमा थाहा थियो, तर उनले कहिल्यै कल्पना गरेकी थिइनन् कि यो उनको साथमा हुन सक्छ ।

अब, सपनाहरूप्रतिको यो आकर्षण अनलाइनमा फैलिएको छ । हङकङको डिस्कस फोरमका प्रयोगकर्ताहरूले आफ्ना सपनाहरू साझा गर्छन्, जबकि रेडिटमा सयौंले भनेका छन् कि उनीहरूले आफ्ना सपनाहरूको विश्लेषण गर्न ऋजबतन्एत् प्रयोग गर्छन् ।

तर एडलिनका सपनाहरूले हामीलाई के भन्छन् हामीले तिनीहरूलाई कति गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ ? वैज्ञानिकहरू र मनोवैज्ञानिकहरू यसबारे के भन्छन्

हामी किन सपना देख्छौं ?

यदि हामी गहिरो निद्राको कमीले गर्दा सपना देख्न असमर्थ छौं भने, हाम्रो दिमागले अर्को पटक हामीलाई जीवनसँग सम्बन्धित थप सपनाहरू देखाउँछ ।
हाम्रो दिमागले सपना देख्न मन पराउँछ । बेलायतको इम्पेरियल कलेज लन्डनका स्नायु वैज्ञानिक डा. अबिदेमी ओटाइकुका अनुसार, जब हामी द्रुत आँखा चाल रेम निद्रामा हुन्छौं, हामी निश्चित रूपमा सपना देखिरहेका हुन्छौं । यसको अर्थ हामी हाम्रो निद्राको लगभग एक तिहाइ समय सपनामा बिताउन सक्छौं ।

यदि हामी गहिरो निद्राको कमीले गर्दा सपना देख्न सक्दैनौं भने, अर्को पटक हामी सुत्दा हाम्रो दिमागले अझ जीवन्त, जीवन जस्तै सपनाहरू सिर्जना गर्दछ । यो प्रक्रियालाई इम रिबाउन्ड भनिन्छ ।

शरीरले वास्तवमा सपना देख्न चाहन्छ र मौका पाउँदा क्षतिपूर्ति दिन्छ, डा. ओटाइक बताउँछन् । हामी किन सुत्छौं भन्ने कुरा विज्ञानको लागि रहस्य नै बनेको छ ।

सामान्यतया, अनुसन्धानकर्ताहरू विश्वास गर्छन् कि निद्राले मस्तिष्कलाई आराम गर्न मद्दत गर्छ र दिनको सम्झनाहरू व्यवस्थित गर्न समय दिन्छ । स्क्यानहरू (मस्तिष्कको जाँच गर्न प्रयोग गरिने मेडिकल इमेजिङ प्रविधिहरू) ले देखाउँछ कि निद्राको समयमा हाम्रो

मस्तिष्कले काम गर्ने तरिका परिवर्तन हुन्छ, जसले गर्दा हामीले हाम्रा सपनाहरू फरक तरिकाले अनुभव गर्छौं । जब हामी सपना देख्छौं, हाम्रो फ्रन्टल लोबहरू, जसले हामीलाई तर्क गर्न मद्दत गर्दछ, बन्द हुन्छन् । साथै, भावनाहरूसँग सम्बन्धित लिम्बिक प्रणाली अत्यधिक सक्रिय हुन्छ । हाम्रा सपनाहरू प्रायः यति अनौठा हुनु र धेरै अर्थ नलाग्नुको एउटा कारण यही हो, डा. ओटाइक भन्छन् ।

के हामीले सपनाको आधारमा निर्णय लिनुपर्छ ?

अनुसन्धानले सुझाव दिन्छ कि हामीले सपनामा देखेको कुराले हामीलाई जागृत अवस्थामा राम्रो निर्णय लिन प्रेरित गर्न सक्छ ।
एउटा अध्ययनले पत्ता लगायो कि धूम्रपान छोडेका र आफैंले धूम्रपान गरेको सपना देखेका मानिसहरूमा पुन धूम्रपान हुने सम्भावना कम थियो ।
सम्बन्ध विच्छेद भएका व्यक्तिहरूमा पनि यस्तै प्रभाव देखियो । अनुसन्धानकर्ताहरूले पत्ता लगाए कि आफ्नो पूर्व पार्टनरको बारेमा सपना देख्नेहरू एक वर्ष पछि मानसिक रूपमा स्वस्थ थिए ।
वास्तवमा, दुवै अध्ययनहरूले पत्ता लगाए कि नकारात्मक सपनाहरूले कहिलेकाहीं मानिसहरूलाई सकारात्मक सपनाहरू भन्दा बढी प्रभावकारी रूपमा उनीहरूको समस्याहरूसँग सामना गर्न मद्दत गर्न सक्छन् ।

संयुक्त राज्य अमेरिकाका सपना अनुसन्धानकर्ता र मनोवैज्ञानिक डा. डिलन सेल्टरम्यान भन्छन्, तपाईं अनुभवलाई अर्थपूर्ण बनाउँदै हुनुहुन्छ र यसलाई रचनात्मक तरिकाले व्यवहार गर्दै हुनुहुन्छ ।
सपनाले पनि हामीलाई समस्या समाधान गर्न मद्दत गर्न सक्छ । हार्वर्ड विश्वविद्यालयको एक अध्ययनले पत्ता लगायो कि जब सहभागीहरूलाई पजल समाधान गर्न भनियो, त्यसको बारेमा सपना देख्नेहरूले राम्रो प्रदर्शन गरे ।

सेल्टरम्यानका अनुसार, यो हुन सक्छ किनभने मस्तिष्कसँग समस्या प्रशोधन गर्न बढी समय हुन्छ, र सपनाहरूले हामीलाई यसलाई अझ रचनात्मक रूपमा हेर्न अनुमति दिन्छ । सपनाले उनीहरूलाई त्यो दिशामा सानो सुरुवात गर्न प्रेरित गर्छ, सेल्टरम्यान भन्छन् ।

के सपनाहरूले तपाईंको भावनाहरू प्रतिबिम्बित गर्छन् ?

यसको अर्थ सपनाले हाम्रा लुकेका वा साँचो भावनाहरू प्रकट गर्छ भन्ने होइन, बरु हाम्रो दिमाग, सुतेको बेला पनि, जागिरमा हामीले ख्याल गर्ने कुराहरूमा रुचि राख्छ । सेल्टरम्यान भन्छन् कि उनले सपनाका कारण मानिसहरूलाई आफ्ना पार्टनरसँग सम्बन्ध तोडेको देखेका छन्, तर यी मानिसहरूले पहिले नै रिपोर्ट गरिसकेका थिए कि उनीहरूको सम्बन्ध तनावपूर्ण थियो । उनी भन्छन्, सपनाहरूले उनीहरूलाई थोरै धक्का दियो, उनीहरूले आफूलाई राम्रोसँग बुझेको महसुस गरे, तर यो उनीहरूले पहिले नै सोचेको कुरासँग मेल खान्छ ।

त्यसोभए के हामीले सोचेको पनि नभएको व्यक्तिको बारेमा सपना देख्यौं भने के हामीले चिन्ता गर्नुपर्छ ? यदि तपाईं खुसी र मायालु सम्बन्धमा हुनुहुन्छ, र एक रात तपाईंले सपनामा अरू कसैसँग भएको देख्नुभयो भने, त्यो ठीक छ, यो सामान्य हो, सेल्टरम्यान भन्छन् । उनी थप्छन्, तपाईंले यसको बारेमा दोषी महसुस गर्नु आवश्यक छैन, यसको कुनै अर्थ छैन ।

के हाम्रो दिमागले भविष्यको भविष्यवाणी गर्न सक्छ ?

जब हाम्रा सपनाहरू भविष्यसूचक देखिन्छन्, र जब तिनीहरू वास्तविक जीवनका घटनाहरूसँग मेल खान्छन्, हामी तिनीहरूमा ध्यान दिन्छौं र तिनीहरूलाई सम्झन्छौं ।

जब तपाईंसँग सपनाहरू हुन्छन् र तिनीहरू वास्तविक संसारसँग मेल खाँदैनन्, तपाईं तिनीहरूलाई बिर्सनुहुन्छ, डा. अबिदेमी ओटाइकु भन्छन् । तर भविष्यसूचक सपनाहरूको अर्को कारण पनि हुन सक्छ, जसलाई अन्तग्र्रहण भनिन्छ  ।

डा. ओटाइकु बताउँछन्, केही मानिसहरू यसलाई हाम्रो छैटौं इन्द्रिय भन्छन् । मूलतः, यो शरीरको आन्तरिक अवस्था बुझ्ने मस्तिष्कको क्षमता हो । अन्तग्र्रहणमा संलग्न मस्तिष्क क्षेत्रहरू प्रायः सपना देख्ने क्रममा सक्रिय भएका क्षेत्रहरूसँग मेल खान्छ । केही अनुसन्धानकर्ताहरू विश्वास गर्छन् कि यही कारणले गर्दा हाम्रा सपनाहरूले कहिलेकाहीं रोगको संकेत गर्छन् । डा. ओटाइकु थप्छन्, यो यी कुराहरूलाई व्याख्या गर्न सक्ने सम्भावित संयन्त्र जस्तो देखिन्छ ।

हामीले दुःस्वप्नहरूको बारेमा कति सोच्नु पर्छ ?

यसबारे उनीहरूसँग तीन सिद्धान्तहरू छन् । पहिलो, दुःस्वप्न यी रोगहरूको प्रारम्भिक संकेत हुन सक्छ । दोस्रो, दुःस्वप्न आफैंमा खराब स्वास्थ्यको कारण हुन सक्छ । र तेस्रो, दुःस्वप्न र यी रोगहरू दुवैको साझा कारण हुन सक्छ, जस्तै हाम्रो आनुवंशिकी ।

यी मध्ये कुन सत्य हो भनेर निर्धारण गर्न थप अनुसन्धान आवश्यक छ । डा. ओटाइकु भन्छन् कि यी नतिजाहरूले हामीलाई निरुत्साहित गर्नु हुँदैन, बरु तिनीहरूलाई हाम्रो स्वास्थ्य सुधार गर्ने अवसरको रूपमा हेर्नु पर्छ ।
यस्तो अवस्थामा, तनाव कम गर्ने, पर्याप्त निद्रा लिने र सुत्नुअघि डरलाग्दा चलचित्रहरू हेर्नबाट बच्ने जस्ता कुराहरूले मद्दत गर्न सक्छ ।

गम्भीर अवस्थाहरूको लागि, केही उपचारहरू उपलब्ध छन् । इमेज रिहर्सल थेरापीमा, बिरामीहरूले आफ्नो दोहोरिने दुःस्वप्नहरूको अन्त्य परिवर्तन गर्ने अभ्यास गर्छन् । रक्तचापको औषधि प्राजोसिनले सामान्य सपनाहरूलाई निरन्तरता दिन अनुमति दिँदै दुःस्वप्न रोक्न सक्छ ।

ओटाइकु थप्छन्, यो पूर्ण रूपमा सम्भव छ कि दुःस्वप्नको उपचार गर्नाले हाम्रो स्वास्थ्यमा तत्काल र आशा छ कि दीर्घकालीन सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ ।

डा. ओटाइकु जस्ता स्नायु वैज्ञानिकहरूको अनुसन्धानले सुझाव दिन्छ कि हाम्रा सपनाहरूले मस्तिष्कसँग सम्बन्धित केही रोगहरूको जोखिम कारकलाई संकेत गर्न सक्छन् । उनी भन्छन्, तपाईंले जति धेरै पटक दुःस्वप्नहरू अनुभव गर्नुहुन्छ, डिमेन्सिया र पार्किन्सन रोग हुने जोखिम त्यति नै बढी हुन्छ ।

के हामीले हाम्रा सपनाहरूको विश्लेषण गर्नुपर्छ ?

डा. सेल्टरम्यानले चेतावनी दिन्छन् कि सपनामा सटीक अर्थ खोज्नु भ्रामक हुन सक्छ किनभने यसले व्यक्तिको आफ्नै सन्दर्भलाई बेवास्ता गर्छ ।

उनी विश्वास गर्छन्, शार्कले समुद्री जीवविज्ञानीलाई दन्त चिकित्सकलाई भन्दा पूर्ण रूपमा फरक अर्थ दिन सक्छ । यद्यपि, उनी भन्छन् कि सपनामा भएका विषयवस्तुहरूमा ध्यान दिनाले हामीलाई आफूलाई राम्रोसँग बुझ्न मद्दत गर्न सक्छ । उनी भन्छन्, तपाईं बारम्बार कुनै विशेष व्यक्तिको बारेमा सपना देखिरहनुभएको हुन सक्छ जो अब यस संसारमा छैन, वा भविष्यमा तपाईंले चाहनुभएको जागिरको बारेमा ।

यी विषयवस्तुहरू ट्र्याक गर्नाले हामीलाई आफू र हाम्रा सम्बन्धहरूको बारेमा राम्रोसँग बुझ्न मद्दत गर्न सक्छ, किनकि यी ती चीजहरू हुन् जसको बारेमा हामी सबैभन्दा बढी सपना देख्छौं । डा. सेल्टरम्यान भन्छन्, यदि सपनाहरूको कुनै महत्त्व छ भने, त्यो प्रायः हाम्रो सामाजिक जीवनमा प्रतिबिम्बित हुन्छ ।

एडलिन भन्छिन् कि उनी अब आफ्ना सपनाहरूमा बढी ध्यान दिन्छिन् र आफ्ना भावनाहरू बुझ्नको लागि तिनीहरूलाई संकेतको रूपमा प्रयोग गर्छिन् । उनी भन्छिन्, हाम्रा सपनाहरूले के सन्देशहरू दिइरहेका छन् भनेर निर्धारण गर्न हामीले आफ्नो आन्द्राको भावनामा भरोसा गर्नुपर्छ । आफैं भित्र हेर्नुहोस्, र तपाईंले जवाफ पाउनुहुनेछ । (बीबीसी)