जलवायु परिवर्तनको चपेटामा स्वास्थ्यः हिमालयदेखि मानव स्वास्थ्यसम्म बढ्दो जोखिम

हिमालयमा बढ्दो तापक्रम, हिमनदी पग्लिने क्रम, अनियमित वर्षा, बाढीपहिरो र वायु प्रदूषणले नेपालको जनस्वास्थ्यमा बहुआयामिक जोखिम सिर्जना गरिरहेका छन् । जलवायु परिवर्तन अब वातावरण र प्राकृतिक स्रोतको मात्र विषय रहेन, यो संक्रामक रोग, मुटु तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या, कुपोषण, मातृ तथा बालस्वास्थ्य र मानसिक स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको जनस्वास्थ्य चुनौती बनेको छ ।

नेपाल हेल्थ न्युज, काठमाडौं । जलवायु परिवर्तनको चर्चा गर्दा सामान्यतया हिमाल पग्लिएको, नदीको बहाव परिवर्तन भएको, वनजङ्गलमा डढेलो लागेको, बाढीपहिरो आएको र खेतीपाती प्रभावित भएको विषय अगाडि आउँछ । तर यी घटनाको अर्को गम्भीर पाटो पनि छ, त्यो हो मानव स्वास्थ्यमा पर्ने असर ।

हिमालय क्षेत्रमा बढ्दो तापक्रम र जलवायुजन्य विपद्ले मानिसको जीवनयापन मात्र प्रभावित गरिरहेको छैन, स्वास्थ्य प्रणालीमाथि समेत नयाँ चुनौती थपिरहेको छ । खानेपानीको उपलब्धता, खाद्य सुरक्षा, सरसफाइ, रोगको संक्रमण, अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थाको सेवा प्रवाह र मानिसको मानसिक स्वास्थ्यसम्म जलवायु परिवर्तनको प्रभाव विस्तार भइरहेको छ ।

विशेषगरी हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्र जलवायु परिवर्तनको उच्च जोखिममा रहेको क्षेत्र हो । नेपालसहित अफगानिस्तान, पाकिस्तान, भारत, चीन, भुटान, बङ्गलादेश र म्यानमारका केही भूभाग समेटिएको यस क्षेत्रको पारिस्थितिक प्रणालीमा आउने परिवर्तनले करोडौँ मानिसको स्वास्थ्य र जीवनयापन प्रभावित गर्न सक्छ ।

यही चुनौतीलाई ध्यानमा राख्दै तुर्कीएको अन्ताल्यामा जारी संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय जलवायु परिवर्तन सम्मेलन (कोप–३१) का अवसरमा नेपालले क्षेत्रीय सहकार्यको विषयलाई प्राथमिकताका साथ उठाएको छ ।

नेपाल पेभिलियनमा आयोजित ‘रिजनल कोअपरेसन मेकानिजम फर द हिन्दुकुश हिमालयः लेसन्स फ्रम ट्रान्सबाउन्ड्री क्लाइमेट डिजास्टर्स’ विषयक साइड इभेन्टलाई सम्बोधन गर्दै परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले जलवायु परिवर्तनका असरले राष्ट्रिय सीमा नचिन्ने भएकाले क्षेत्रीय सहकार्य र साझा संयन्त्रलाई सुदृढ बनाउनुपर्नेमा जोड दिनुभएको छ ।
उहाँले जलवायु जोखिम न्यूनीकरण, विपद् व्यवस्थापन, प्रविधि हस्तान्तरण, ज्ञान आदानप्रदान र सफल अभ्यासहरूको विस्तारका लागि नीतिगत समन्वय आवश्यक रहेको बताउनुभएको छ ।
मन्त्री खनालले उठाउनुभएको क्षेत्रीय सहकार्यको विषय वातावरण संरक्षणमा मात्र सीमित छैन । यसलाई जनस्वास्थ्यसँग जोडेर हेर्दा हिमालय क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनले सिर्जना गरिरहेको स्वास्थ्य जोखिमको सामना गर्न नेपालले छिमेकी मुलुकहरूसँग साझा स्वास्थ्य रणनीति बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।

किनकि एउटा देशमा परेको बाढी, हिमताल विस्फोट वा खडेरीले अर्को देशको पानी, खाद्य सुरक्षा, सरुवा रोगको जोखिम र स्वास्थ्य सेवासम्म प्रभाव पार्न सक्छ ।
 

तापक्रम वृद्धिसँगै बढ्दै स्वास्थ्य जोखिम
जलवायु परिवर्तन र स्वास्थ्यबीचको सम्बन्धलाई विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्लुएचओ) ले मानव स्वास्थ्यका लागि आधारभूत खतराका रूपमा व्याख्या गरेको छ । सङ्गठनका अनुसार जलवायु परिवर्तनले अत्यधिक गर्मी, बाढी, खडेरी, आँधी, डढेलो र अन्य चरम मौसमी घटनामार्फत मानिसको स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पार्छ । यसले संक्रामक रोग, नसर्ने रोग, कुपोषण तथा मानसिक स्वास्थ्य समस्याको जोखिमसमेत बढाउँछ । 

तापक्रम बढ्दा सबैभन्दा पहिले देखिने स्वास्थ्य समस्यामध्ये गर्मीजन्य रोग प्रमुख हो । अत्यधिक गर्मीका कारण शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्ने प्राकृतिक प्रक्रिया प्रभावित हुन्छ । यसले शरीरमा पानीको कमी, तापजन्य थकान र गम्भीर अवस्थामा हिट स्ट्रोकको जोखिम बढाउँछ ।

यस्तो जोखिम विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला, दीर्घरोगी तथा खुला ठाउँमा काम गर्ने श्रमिकमा बढी हुन्छ । गर्मीले मुटु, मिर्गौला, श्वासप्रश्वास तथा मधुमेहसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था थप जटिल बनाउन सक्छ ।

डब्लुएचओले सन् २०००–२००४ को तुलनामा सन् २०१७–२०२१ मा ६५ वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिमा गर्मीसम्बन्धी मृत्युदर करिब ८५ प्रतिशत बढेको उल्लेख गरेको छ । त्यस्तै, सन् २००० देखि २०१९ सम्मको अध्ययनले विश्वभर प्रतिवर्ष औसत चार लाख ८९ हजार मानिसको मृत्यु गर्मीका कारण हुने अनुमान गरेको छ । तीमध्ये ४५ प्रतिशत मृत्यु एसियामा हुने गरेको छ । 

नेपालमा पनि तराईका जिल्लामा गर्मीको तीव्रता बढ्दै जाँदा गर्मीजन्य स्वास्थ्य समस्या चुनौतीका रूपमा देखिएको छ । गर्मीका कारण रक्तचापमा उतारचढाव, मुटुसम्बन्धी समस्या, मिर्गौलामा असर तथा काम गर्ने क्षमतामा कमी आउन सक्छ। विशेषगरी कृषि, निर्माण, यातायात र अन्य खुला क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिक बढी जोखिममा हुन्छन् ।

तर जलवायु परिवर्तनको स्वास्थ्य प्रभाव गर्मीमा मात्र सीमित छैन । तापक्रम र वर्षाको ढाँचामा आउने परिवर्तनले लामखुट्टे तथा अन्य रोग सार्ने कीराको प्रजनन र फैलावटलाई समेत प्रभावित गर्छ ।

डेंगु, मलेरिया र अन्य संक्रामक रोगको जोखिम
नेपालमा जलवायु परिवर्तनसँग जोडिएको प्रमुख जनस्वास्थ्य चुनौतीमध्ये लामखुट्टेबाट सर्ने रोगको विस्तार पनि एक हो । तापक्रम, वर्षा र वातावरणीय अवस्थाले लामखुट्टेको जीवनचक्र, प्रजनन र रोग सार्ने क्षमतामा प्रभाव पार्छ ।
पहिले तराईका गर्मी क्षेत्र र सीमित भूभागमा बढी देखिने डेंगु अहिले पहाडी क्षेत्र र सहरी क्षेत्रमा समेत फैलिएको छ । काठमाडौं, पोखरा र अन्य पहाडी सहरमा डेंगु संक्रमण देखिनु यस परिवर्तनको एउटा महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो ।

सन् २०२५ मा प्रकाशित ‘इन्क्रिस्ट थर्मल सुटबिलिटी एलिभेट्स द रिस्क अफ डेङ्गु ट्रान्समिसन अक्रस द मिड हिल्स अफ नेपाल’ शीर्षकको अनुसन्धानले नेपालको डेंगु जोखिमबारे महत्वपूर्ण तथ्य प्रस्तुत गरेको छ ।

सन् २००१ देखि २०२० सम्मको तापक्रमसम्बन्धी तथ्याङ्क र वैज्ञानिक मोडल प्रयोग गरी गरिएको उक्त अध्ययनले नेपालको करिब आधा भूभाग वर्षको कम्तीमा एक महिना डेंगु संक्रमणका लागि अनुकूल तापीय अवस्था भएको देखाएको छ । केही क्षेत्रमा वर्षको नौ महिनासम्म संक्रमणको जोखिम अनुकूल रहन सक्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ ।

अध्ययनले काठमाडौं र पोखराजस्ता पहाडी सहरी क्षेत्रमा पनि डेंगु सार्ने लामखुट्टेका लागि अनुकूल तापक्रम रहने अवधिमा परिवर्तन देखाएको छ । सन् २००१–२०१० को तुलनामा वर्षमा कम्तीमा ६ महिनासम्म डेंगु संक्रमणका लागि अनुकूल तापक्रममा रहने जनसङ्ख्याको अनुपात एडिज एजिप्टाई का लागि १८ प्रतिशत र एडिज एल्बोपिक्टस का लागि २० प्रतिशतले बढेको अध्ययनले देखाएको छ । 
दूषित पानी, खाद्य असुरक्षा र कुपोषणको चुनौती
जलवायु परिवर्तनले पानी र खाद्य सुरक्षामा पार्ने असर पनि मानव स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ । बाढीपहिरोका कारण खानेपानीका मुहान, पाइपलाइन र वितरण प्रणालीमा क्षति पुग्न सक्छ। बाढीको पानीले खानेपानीका स्रोत दूषित बनाउँदा झाडापखाला, हैजा तथा अन्य पानीजन्य रोगको जोखिम बढ्छ ।

त्यस्तै लामो खडेरी, अनियमित वर्षा र बाली उत्पादनमा आउने गिरावटले खाद्यान्नको उपलब्धता र मूल्यमा प्रभाव पार्न सक्छ । यसले विशेषगरी आर्थिक रूपमा कमजोर परिवार, बालबालिका, गर्भवती महिला र पोषणको जोखिममा रहेका समुदायलाई बढी प्रभावित गर्छ ।

खाद्यान्नको उत्पादन मात्र होइन, त्यसको पोषण गुणस्तर र विविधतामा समेत जलवायु परिवर्तनको प्रभाव पर्न सक्छ । पर्याप्त र पोषणयुक्त खाना उपलब्ध नहुँदा बालबालिकामा कुपोषण, पुड्कोपन तथा रोगसँग लड्ने क्षमतामा कमी आउने जोखिम हुन्छ ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले जलवायु परिवर्तनले खाद्य प्रणालीलाई प्रभावित पार्दै कुपोषण र खाद्य असुरक्षाको जोखिम बढाउने उल्लेख गरेको छ । पानी तथा खाद्यजन्य रोगको जोखिमसमेत बढ्ने भएकाले जलवायु अनुकूलनलाई खानेपानी, सरसफाइ र पोषण कार्यक्रमसँग जोड्नुपर्ने देखिन्छ । 

वायु प्रदूषण र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग
जलवायु परिवर्तन र वायु प्रदूषण एकअर्कासँग सम्बन्धित समस्या हुन् । जीवाश्म इन्धनको प्रयोग, उद्योग, सवारीसाधन र अन्य स्रोतबाट निस्कने हरितगृह ग्यासले पृथ्वीको तापक्रम बढाउँछन्। त्यही प्रक्रियासँग जोडिएका प्रदूषकले वायु प्रदूषणसमेत बढाउँछन् ।

अर्कोतर्फ, बढ्दो तापक्रम, लामो खडेरी र डढेलोले धुवाँ तथा सूक्ष्म कणको मात्रा बढाउन सक्छ । यसले दम, दीर्घकालीन अवरोधात्मक फोक्सो रोग (सीओपीडी), श्वासप्रश्वासको संक्रमण र मुटुरोगको जोखिम बढाउन सक्छ।

नेपालका काठमाडौं उपत्यकासहितका सहरी क्षेत्रमा वायु प्रदूषण पहिलेदेखि नै जनस्वास्थ्यको चुनौती बनेको छ । जलवायु परिवर्तनका कारण डढेलो, धुलो र गर्मीजन्य प्रदूषणको समस्या थपिँदै गएमा यसले स्वास्थ्य सेवाको मागसमेत बढाउन सक्छ ।

नेपालको स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयले तयार पारेको हेल्थ नेशनल एडप्सन प्लान (एचएनएपी) २०२४ ले पनि वायु प्रदूषण र धुवाँसँग सम्बन्धित नसर्ने तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगलाई जलवायु परिवर्तनसँग जोडिएको स्वास्थ्य जोखिमका रूपमा पहिचान गरेको छ । 

मानसिक स्वास्थ्यमा पनि जलवायु परिवर्तनको असर
जलवायु परिवर्तनको अर्को कम चर्चित तर महत्वपूर्ण पक्ष मानसिक स्वास्थ्य हो । बाढीपहिरो, डुबान, खडेरी र अन्य प्राकृतिक विपद्ले मानिसको घर, सम्पत्ति, जीविकोपार्जन र सामाजिक सम्बन्धमा क्षति पु¥याउँछन् । यस्तो अवस्थाले प्रभावित व्यक्तिमा चिन्ता, तनाव, असुरक्षा र दीर्घकालीन मानसिक स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ ।

विपद्का कारण घरबार छोड्नुपर्ने, परिवारबाट छुट्टिनुपर्ने वा जीविकोपार्जनको आधार गुमाउनुपर्ने अवस्थाले मानसिक स्वास्थ्यमा थप दबाब सिर्जना गर्छ। किसानले लामो समयसम्म खडेरी वा बाली नष्ट हुने समस्या भोग्दा आर्थिक तनाव र भविष्यप्रतिको अनिश्चितता बढ्न सक्छ ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले जलवायुजन्य विपद् र विस्थापनका कारण तत्कालीन तथा दीर्घकालीन मानसिक स्वास्थ्य समस्या उत्पन्न हुन सक्ने उल्लेख गरेको छ । त्यसैले विपद् व्यवस्थापनमा उद्धार र राहतसँगै मनोसामाजिक सहयोग तथा मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ । 

संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम (यूएनडीपी), इन्टरनेसनल सेन्टर फर इन्टिग्रेटेड माउन्टेन डेभलपमेन्ट (इसिमोड), इन्स्टिच्युट फर ग्लोबल इन्भाइरोन्मेन्टल स्ट्राटेजिज र संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विश्वविद्यालयले सन् २०२६ मा सार्वजनिक गरेको ’ह्युमन सेक्युरिटी अन्डर क्लाइमेट स्ट्रेस इन द हिन्दुकुश हिमालय रिजन’ प्रतिवेदनले यस क्षेत्रका जलवायुजन्य जोखिमको अन्तरसम्बन्धलाई उजागर गरेको छ ।

अफगानिस्तान, भारत, नेपाल र पाकिस्तानलाई केन्द्रमा राखेर गरिएको उक्त अध्ययनले हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रका करिब दुई अर्ब मानिसको जीवन पानी, खाद्य तथा ऊर्जा प्रणालीसँग जोडिएको उल्लेख गरेको छ ।  जलवायु परिवर्तनले यी प्रणालीमा पार्ने प्रभावले खाद्य सुरक्षा, जीविकोपार्जन, बसाइँसराइ र समग्र मानव कल्याणमा एकसाथ जोखिम सिर्जना गर्न सक्ने प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ ।  अन्ततः जलवायु परिवर्तनविरुद्धको लडाइँ पृथ्वी जोगाउने अभियान मात्र होइन, मानव स्वास्थ्य, जीवन र भावी पुस्ताको भविष्य जोगाउने अभियान पनि हो ।