आत्मदाह: एउटा जीवनको अन्त्य होइन, समाज र राज्यका लागि गम्भीर प्रश्न-जिता बराल 

म एक स्वास्थ्यकर्मी हुँ। स्वास्थ्य सेवामा आउनुभन्दा धेरै अघिदेखि नै समाजमा हुने आत्महत्या र आत्मदाहका घटनाले मलाई गहिरो रूपमा छोइरहन्थे। आज मैले लेखेका यी शब्दहरू कुनै पुस्तकबाट सिकेका होइनन्; मैले देखेका, सुनेका, भोगेका र सम्झनामा बसेका पीडाका कथाहरूबाट जन्मिएका हुन्।

मेरो बाल्यकाल, अर्थात् करिब चार दशकअघिको समाजमा, आत्महत्याका धेरैजसो घटनाहरू गरिब, विपन्न र समस्याग्रस्त परिवारमा सुन्न पाइन्थ्यो। सायद त्यही समयदेखि मेरो मनमा सामाजिक सेवाको भावना जागेको थियो। कुनै यस्ता घटना हुनेबित्तिकै म कारण खोज्ने प्रयास गर्थें, पीडित परिवारको दुःख सुन्थें, र सक्दो सहयोग जुटाउने प्रयास गर्थें।

मेरो बुझाइमा, ती घटनाहरूका पछाडि धेरै कारण थिए—उपचार नपाएको स्वास्थ्य समस्या, चरम आर्थिक अभाव, खेतीपातीमा भएको ठूलो क्षति, पारिवारिक तनाव, सामाजिक विकृति, लैङ्गिक हिंसा, विभेद, जबरजस्ती र अन्याय। कसैले विष सेवन गर्थे, कसैले नदीमा हाम फाल्थे, कसैले झुन्डिन्थे। यस्ता घटनाहरू मेरो बालमनमा गहिरो छाप बनेर बसे।

सायद यही अनुभव र सेवाभावले नै मलाई स्वास्थ्य सेवाको बाटो रोज्न प्रेरित गर्‍यो।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्न थालेपछि मैले यस्ता धेरै बिरामीहरू नजिकबाट देख्ने अवसर पाएँ। कोही बच्न सफल भए, धेरैलाई बचाउन सकिएन। अस्पतालको शय्यामा असह्य पीडाले छटपटाइरहेका ती अनुहारहरू आज पनि आँखाअघि आउँछन्। अझै पनि सम्झन्छु—कतिपय दिदीबहिनीहरूको अन्तिम शब्द थियो, "म बाँच्न चाहन्छु, जिता..." तर विज्ञान,

उपचार र हाम्रो प्रयासले पनि कहिलेकाहीँ जीवन बचाउन सकेन।

त्यसपछि मैले सकेसम्म यस्ता जोखिममा रहेका व्यक्तिहरूसँग परामर्श, संवाद र काउन्सेलिङ गर्ने प्रयास गर्न थालेँ। आफ्नै परिवार, आफन्त, साथीहरू, विद्यार्थीहरू र समाजका धेरै मानिसहरूसँग काम गर्दा एउटा कुरा बारम्बार महसुस भयो—यस्ता गहिरा निराशाका भावना महिलाहरूमा अपेक्षाकृत बढी देखिए, यद्यपि पुरुषहरू पनि यसबाट अछुतो छैनन्। प्रत्येक व्यक्तिको पीडा फरक हुन्छ, त्यसैले हरेक अवस्थालाई संवेदनशीलताका साथ बुझ्नुपर्छ।

हालै सार्वजनिक भएका प्रेमजी र गणेशजीका घटनाले हामी सबैलाई गम्भीर रूपमा सोच्न बाध्य बनाएको छ। यस्ता घटनामा केवल दुईवटा शरीर मात्र जल्दैनन्। त्यहाँ एउटा परिवारका सपना जल्छन्, सन्तानका भविष्य जल्छन्, आमाबाबुको भरोसा जल्छ, समाजको संवेदना जल्छ र राज्यको जिम्मेवारीमाथि पनि गम्भीर प्रश्न उठ्छ।

'जब कुनै नागरिकले जीवनभन्दा मृत्यु रोज्न बाध्य महसुस गर्छ, त्यहाँ केवल एउटा व्यक्ति हार्दैन, समाज र राज्य दुवैले आत्मपरीक्षण गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ।'

जलेका बिरामीको उपचार अत्यन्त जटिल, लामो र पीडादायी हुन्छ। तर हाम्रो स्वास्थ्य प्रणालीमा अझै पनि जलन उपचारका लागि आवश्यक पूर्वतयारी, विशेषज्ञ जनशक्ति, उपकरण, तालिम र व्यवस्थित सेवा पर्याप्त छैन। सामान्य जलनको समेत सही समयमा उपचार नपाउँदा धेरैले अकालमै ज्यान गुमाउनुपरेको यथार्थ हामीले बारम्बार देखेका छौँ।

यस विषयमा अब व्यापक राष्ट्रिय छलफल आवश्यक छ। आधुनिक बर्न केयर सेवा, दक्ष जनशक्ति, आवश्यक उपकरण र प्रदेशस्तरीय विशेषज्ञ उपचार केन्द्रको विकासमा राज्यले प्राथमिकता दिनुपर्छ।

तर उपचारभन्दा पनि महत्वपूर्ण कुरा रोकथाम हो।

आत्महत्या र आत्मदाह रोक्न मानसिक स्वास्थ्यलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ। विद्यालयको पाठ्यक्रममै मानसिक स्वास्थ्य, भावनात्मक व्यवस्थापन, तनावसँग जुध्ने सीप र सहयोग खोज्ने संस्कार समावेश गरिनुपर्छ। शिक्षकहरूलाई नियमित तालिम दिनुपर्छ। महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकादेखि स्थानीय समुदायसम्म मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतना घरघरमा पुर्‍याउनुपर्छ।

सामान्य संवाद, आत्मीय रूपमा कसैको कुरा सुनिदिनु, समयमै साथ दिनु, सानो प्रोत्साहन, सम्मान र आशाको एउटा वाक्यले पनि धेरै जीवन बचाउन सक्छ। हामीले यही विश्वासका साथ काम गरिरहेका छौँ। अब राज्यले पनि यसलाई अभियानका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ।

'कहिलेकाहीँ एउटा सहानुभूतिपूर्ण संवादले त्यस्तो जीवन बचाउँछ, जसलाई औषधिले मात्र बचाउन सक्दैन।'
आज आवश्यकता दोषी खोज्ने होइन, समाधान खोज्ने हो।

• आवश्यकता पीडालाई लुकाउने होइन, बुझ्ने हो।
• आवश्यकता मृत्युको चर्चा गर्ने होइन, जीवनप्रति आशा जगाउने हो।

अन्त्यमा, मेरो स्वास्थ्यकर्मीको हैसियतले राज्य, समाज, परिवार र प्रत्येक नागरिकसँग एउटै आग्रह छ—
कुनै पनि व्यक्तिलाई यस्तो पीडामा एक्लो नछोडौँ। मानसिक स्वास्थ्यलाई विलासिता होइन, आधारभूत स्वास्थ्य अधिकारका रूपमा स्वीकारौँ। उपचारभन्दा रोकथाममा लगानी गरौँ। किनकि एउटा जीवन बचाउनु भनेको एउटा परिवार, एउटा भविष्य र एउटा समाज बचाउनु हो।

• जीवनमा आशा बाँड्ने शब्द कहिलेकाहीँ सबैभन्दा प्रभावकारी औषधि बन्न सक्छ।
• पीडा बाँड्दा हलुका हुन्छ, मौनता बढ्दा गहिरो हुन्छ।
• संवाद सुरु गरौँ, सहानुभूति बढाऔँ, जीवन बचाऔँ।
• मानसिक स्वास्थ्य पनि स्वास्थ्य नै हो; यसलाई बेवास्ता गर्नु  भविष्यलाई जोखिममा पार्नु हो।
• रोकथाममा गरिएको एउटा सानो लगानीले भविष्यमा अनगिन्ती जीवन बचाउन सक्छ।