विश्व फिजियोथेरापी दिवस २०२६ः मुटु र मस्तिष्कघातको रोकथामदेखि पुनस्र्थापनासम्म फिजियोथेरापीको भूमिका

नेपाल हेल्थ न्युज, काठमाडौं । हरेक वर्ष सेप्टेम्बर ८ मा विश्व फिजियोथेरापी दिवस मनाइन्छ । शारीरिक गतिशीलता सुधार गर्न, दुखाइ कम गर्न तथा चोटपटक, शल्यक्रिया र दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याबाट पुनः सामान्य जीवनमा फर्किन फिजियोथेरापिस्टहरूले पु¥याउने योगदानलाई सम्मान गर्न यो दिवस मनाइन्छ ।

फिजियोथेरापीलाई धेरैले अझै पनि ढाड, घुँडा, जोर्नी वा मांसपेशी दुखेको अवस्थामा गरिने उपचारका रूपमा मात्र बुझ्ने गर्छन् । तर यसको भूमिका त्यतिमै सीमित छैन ।

फिजियोथेरापीले शारीरिक क्षमता, सन्तुलन, गतिशीलता र कार्यक्षमता सुधार गर्नुका साथै चोटपटक तथा रोगपछि पुनस्र्थापनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म, खेलाडीदेखि दीर्घरोग भएका व्यक्तिसम्म विभिन्न समूहलाई फिजियोथेरापी आवश्यक पर्न सक्छ ।

सन् १९९६ मा विश्व फिजियोथेरापीले स्थापना गरेको यो दिवसले समयमै फिजियोथेरापीको महत्व बुझ्न तथा सबै उमेर समूहमा शारीरिक अशक्तता रोक्न, स्वतन्त्रता पुनस्र्थापित गर्न र दीर्घकालीन शारीरिक स्वास्थ्य प्रवद्र्धन गर्न फिजियोथेरापिस्टहरूको योगदानबारे जनचेतना फैलाउने उद्देश्य राखेको छ  ।

यस वर्ष मुटु र मस्तिष्कघातमा केन्द्रित

विश्व फिजियोथेरापी दिवस २०२६ को अभियानले मुटुसम्बन्धी रोग र मस्तिष्कघातको रोकथाम, व्यवस्थापन तथा पुनस्र्थापनामा फिजियोथेरापी र नियमित शारीरिक गतिविधिको भूमिकालाई प्राथमिकतामा राखेको छ ।

मुटुसम्बन्धी रोग र मस्तिष्कघात विश्वभर मृत्यु र अशक्तताका प्रमुख कारणमध्ये पर्छन् । शारीरिक निष्क्रियता मुटुसम्बन्धी रोगको महत्वपूर्ण जोखिम कारक भएकाले नियमित शारीरिक गतिविधि स्वस्थ जीवनशैलीको महत्वपूर्ण हिस्सा मानिन्छ ।

नियमित शारीरिक गतिविधिले रक्तचाप नियन्त्रण गर्न, शारीरिक तन्दुरुस्ती कायम राख्न तथा मुटुसम्बन्धी रोगलगायत विभिन्न नसर्ने रोगको जोखिम घटाउन सहयोग गर्न सक्छ । तर मुटुको स्वास्थ्यका लागि व्यायाम मात्र पर्याप्त हुँदैन । सन्तुलित आहार, पर्याप्त निद्रा, सुर्तीजन्य पदार्थबाट टाढा रहने तथा उच्च रक्तचाप र मधुमेहजस्ता अवस्थाको उचित व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । फिजियोथेरापी एउटै प्रकारको उपचार होइन । व्यक्तिको रोग, चोट, उमेर, शारीरिक क्षमता र आवश्यकताअनुसार यसको विधि फरक हुन्छ ।

अर्थोपेडिक फिजियोथेरापी

अर्थोपेडिक फिजियोथेरापी हड्डी, मांसपेशी, जोर्नी, लिगामेन्ट र टेन्डनसँग सम्बन्धित समस्यामा केन्द्रित हुन्छ । म्यानुअल थेरापी, स्ट्रेचिङ, मांसपेशी बलियो बनाउने व्यायाम, शरीरको मुद्रा सुधार तथा गतिशीलता प्रशिक्षण यसअन्तर्गत पर्न सक्छन् । यसले दुखाइ कम गर्न, जोर्नीको कार्यक्षमता सुधार गर्न तथा सामान्य गतिशीलता फर्काउन सहयोग गर्छ ।

न्युरोलोजिकल फिजियोथेरापी

मस्तिष्क, मेरुदण्ड वा स्नायु प्रणालीसँग सम्बन्धित समस्याबाट प्रभावित व्यक्तिको गति, सन्तुलन, समन्वय तथा मांसपेशी नियन्त्रण पुनःस्थापित गर्न न्युरोलोजिकल फिजियोथेरापी महत्वपूर्ण हुन्छ । विशेषगरी मस्तिष्कघातपछि बिरामीमा कमजोर भएको अंगको कार्यक्षमता सुधार गर्न, हिँडडुल गर्न तथा दैनिक क्रियाकलापमा आत्मनिर्भर बन्न यसले महत्वपूर्ण सहयोग पु¥याउन सक्छ ।

खेलकुद फिजियोथेरापी

खेलाडी तथा शारीरिक रूपमा सक्रिय व्यक्तिलाई चोटपटकपछि सुरक्षित रूपमा पुनः खेलमा फर्काउन खेलकुद फिजियोथेरापी प्रयोग गरिन्छ । यसको उद्देश्य दुखाइ कम गर्नु मात्र नभई मांसपेशीको शक्ति र लचकता पुनःस्थापित गर्ने, शारीरिक क्षमता सुधार गर्ने तथा भविष्यमा पुनः चोट लाग्ने जोखिम कम गर्नु पनि हो ।

कार्डियोपल्मोनरी फिजियोथेरापी

कार्डियोपल्मोनरी फिजियोथेरापीले मुटु र फोक्सोको कार्यक्षमता सुधार गर्न सहयोग गर्छ । यसमा चिकित्सकीय निगरानीमा गरिने श्वासप्रश्वाससम्बन्धी अभ्यास, सहनशक्ति बढाउने प्रशिक्षण तथा शारीरिक गतिविधि कार्यक्रम समावेश हुन सक्छन् । यसले सास फेर्न कठिनाइ कम गर्न, सहनशक्ति बढाउन तथा समग्र शारीरिक क्षमता सुधार गर्न सहयोग गर्न सक्छ ।

बाल फिजियोथेरापी

बालबालिकाको उमेरअनुसार हुने शारीरिक विकासका चरण हासिल गर्न सहयोग गर्नु बाल फिजियोथेरापीको प्रमुख उद्देश्य हो । यसले मांसपेशीको शक्ति, सन्तुलन, समन्वय, शरीरको मुद्रा र गतिशीलता सुधार गर्न सहयोग गर्छ ।

वृद्धावस्था फिजियोथेरापी

उमेर बढ्दै जाँदा मांसपेशीको शक्ति र शारीरिक गतिशीलता घट्न सक्छ । सन्तुलन कमजोर हुँदा लड्ने जोखिम पनि बढ्न सक्छ । वृद्धावस्था फिजियोथेरापीले सन्तुलन, लचकता, मांसपेशीको शक्ति तथा हिँड्ने क्षमता सुधार गर्न सहयोग गर्छ । यसको मुख्य उद्देश्य वृद्धवृद्धालाई सकेसम्म सक्रिय र आत्मनिर्भर राख्नु तथा लडेर हुने चोटपटकको जोखिम घटाउनु हो ।

महिला स्वास्थ्य फिजियोथेरापी

महिला स्वास्थ्यसम्बन्धी फिजियोथेरापीमा श्रोणि (तल्लो पेट र कम्मरभन्दा तल, दुई खुट्टाको बीचतिर रहेको हड्डीको भाग)  तलका मांसपेशी बलियो बनाउने, शरीरको मुद्रा सुधार गर्ने तथा दुखाइ कम गर्ने अभ्यास समावेश हुन सक्छन् । गर्भावस्था तथा प्रसूति अघि–पछि हुने शारीरिक परिवर्तनसँग अनुकूलन गर्न तथा श्रोणिसम्बन्धी केही समस्याको व्यवस्थापनमा पनि यसको भूमिका हुनसक्छ ।

भेस्टिबुलर फिजियोथेरापी

चक्कर लाग्ने, सन्तुलनमा समस्या हुने तथा शरीरको स्थिरतासँग सम्बन्धित केही समस्यामा भेस्टिबुलर फिजियोथेरापी प्रयोग गरिन्छ । यसमा टाउको, आँखा तथा सन्तुलनसँग सम्बन्धित लक्षित अभ्यासमार्फत व्यक्तिलाई स्थिरता र आत्मविश्वास बढाउन सहयोग गरिन्छ ।

क्यान्सरसम्बन्धी फिजियोथेरापी

क्यान्सरको उपचारका क्रममा कमजोरी, थकान, शरीर अकडिने, सुन्निने तथा हिँडडुलमा कठिनाइ हुन सक्छ । अन्कोलोजी फिजियोथेरापीले शारीरिक कार्यक्षमता सुधार गर्न, उपचारसँग सम्बन्धित केही शारीरिक समस्याको व्यवस्थापन गर्न तथा दैनिक जीवनमा सक्रिय रहन सहयोग गर्न सक्छ ।

मस्तिष्कघातपछि फिजियोथेरापी किन महत्वपूर्ण ?

मस्तिष्कघातपछि बिरामीको शरीरको कुनै एक भाग कमजोर वा चलाउन कठिन हुनसक्छ ।  हिँड्न, उठ्न–बस्न, हातखुट्टा चलाउन, सन्तुलन कायम गर्न तथा दैनिक गतिविधि गर्न समस्या आउन सक्छ । यस्तो अवस्थामा फिजियोथेरापी पुनस्र्थापनाको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्न सक्छ । व्यायाममा आधारित फिजियोथेरापीले गतिशीलता, मांसपेशीको शक्ति, सन्तुलन, समन्वय तथा समग्र शारीरिक कार्यक्षमता सुधार गर्न सहयोग गर्न सक्छ ।

मस्तिष्कघातपछि फिजियोथेरापी कहिले सुरु गर्ने र कस्तो अभ्यास गर्ने भन्ने कुरा बिरामीको अवस्थाअनुसार फरक हुन्छ । त्यसैले विशेषज्ञको मूल्याङ्कनपछि व्यक्तिगत पुनस्र्थापना योजना आवश्यक हुन्छ ।

व्यायाममा आधारित फिजियोथेरापी गतिशीलता, मांसपेशीको शक्ति, सन्तुलन, समन्वय र समग्र शारीरिक कार्यक्षमता सुधार गरेर मस्तिष्कघातबाट निको हुने प्रक्रियामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । अस्पतालमा उपचारका क्रममा सुरु गरिए पनि वा दीर्घकालीन पुनस्र्थापनाका क्रममा निरन्तरता दिइए पनि यसले बिरामीलाई आत्मनिर्भरता हासिल गर्न, दैनिक गतिविधि अझ आत्मविश्वासका साथ गर्न र समग्र जीवनस्तर सुधार गर्न सहयोग गर्छ ।

स्वस्थ बुढ्यौलीका लागि फिजियोथेरापी

बुढ्यौली प्राकृतिक प्रक्रिया हो। तर उमेर बढ्दै जानु भनेको शारीरिक रूपमा अनिवार्य रूपमा निष्क्रिय हुँदै जानु होइन । स्वस्थ बुढ्यौलीको अर्थ सकेसम्म सक्रिय, आत्मनिर्भर र दैनिक जीवनमा संलग्न रहनु हो । यसका लागि नियमित शारीरिक गतिविधि र आवश्यकता अनुसार फिजियोथेरापी महत्वपूर्ण हुन सक्छ ।

उमेर बढ्दै जाँदा देखिन सक्ने प्रमुख समस्यामा—

१. मांसपेशीको शक्ति र जोर्नीको लचकता घट्नु

२. सन्तुलनमा समस्या र लड्ने जोखिम बढ्नु

३. दीर्घकालीन दुखाइ र गतिशीलतामा कमी आउनु

४. अस्टियाआर्थराइटिस, अस्टियोपोरोसिस तथा उमेरसँग सम्बन्धित अन्य समस्या पर्दछन् ।

फिजियोथेरापीले यस्ता समस्याका कारण दैनिक जीवनमा आउने कठिनाइ कम गर्न तथा व्यक्तिलाई सकेसम्म स्वतन्त्र र सक्रिय राख्न सहयोग गर्छ ।

‘बस्ने कम, चल्ने बढी’

विश्व फिजियोथेरापी दिवस २०२६ को अर्को महत्वपूर्ण सन्देश हो—लामो समयसम्म बसिरहने बानी घटाउने र दैनिक जीवनमा बढी चलायमान हुने । मुटुको स्वास्थ्य सुधार गर्न सधैँ जटिल वा अत्यधिक कठिन व्यायाम आवश्यक हुँदैन । नियमित हिँडडुल, घरभित्रै हल्का शारीरिक गतिविधि, मांसपेशी बलियो बनाउने अभ्यास तथा सन्तुलन र गतिशीलतासम्बन्धी अभ्यासलाई दैनिक जीवनमा समावेश गर्न सकिन्छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले वयस्कहरूलाई हरेक हप्ता १५०–३०० मिनेट मध्यम तीव्रताको एरोबिक शारीरिक गतिविधि वा ७५–१५० मिनेट उच्च तीव्रताको गतिविधि गर्न सिफारिस गर्छ । साथै, प्रमुख मांसपेशी समूहलाई समेट्ने शक्ति बढाउने व्यायाम कम्तीमा हप्तामा दुई दिन गर्न सुझाव दिइएको छ । तर लामो समयदेखि निष्क्रिय व्यक्तिले सुरुदेखि नै यो लक्ष्य पूरा गर्नुपर्छ भन्ने छैन । छोटो समयबाट सुरु गरेर बिस्तारै गतिविधिको मात्रा र अवधि बढाउन सकिन्छ ।

सात सरल अभ्यासबाट सुरुआत

दैनिक शारीरिक गतिविधि बढाउन हिँडडुल, एउटै ठाउँमा उभिएर मार्च गर्ने, कुर्सीबाट उठ्ने–बस्ने, भित्तामा पुश–अप गर्ने, कुर्कुच्चा उठाउने, सुरक्षित स्थानमा स्टेप–अप गर्ने तथा हल्का योग वा मोबिलिटी अभ्यास गर्न सकिन्छ । तर यी अभ्यास सबैका लागि समान रूपमा उपयुक्त हुन्छन् भन्ने होइन। मुटुसम्बन्धी रोग, सन्तुलनको समस्या, हालसालैको शल्यक्रिया, मस्तिष्कघात वा अन्य महत्वपूर्ण स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले आफ्नो चिकित्सक वा फिजियोथेरापिस्टको सल्लाहअनुसार मात्र व्यायाम गर्नुपर्छ ।

व्यायाम गर्दा शरीरका संकेतलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्

व्यायाम गर्दा छाती दुख्ने वा दबाब महसुस हुने, अत्यधिक वा असामान्य रूपमा सास फेर्न गाह्रो हुने, बेहोस हुन लागेजस्तो हुने, अत्यधिक चक्कर लाग्ने वा अचानक असामान्य कमजोरी महसुस हुनेजस्ता लक्षण देखिएमा व्यायाम रोक्नुपर्छ र आवश्यक स्वास्थ्य सहायता लिनुपर्छ । पहिलेदेखि नै मुटुसम्बन्धी रोग भएका वा हालसालै मुटुसम्बन्धी उपचार वा प्रक्रिया गराएका व्यक्तिले सामान्य व्यायाम तालिका अपनाउनुको सट्टा आफ्नो स्वास्थ्य टोलीले दिएको योजना पालना गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

फिजियोथेरापीको दायरा फराकिलो छ

फिजियोथेरापीलाई दुखाइ कम गर्ने उपचारका रूपमा हेर्नु यसको वास्तविक भूमिकालाई सीमित गर्नु हो । चोटपटकपछि पुनस्र्थापना, शल्यक्रियापछि सामान्य गतिविधिमा फर्किन, मस्तिष्कघातपछि गतिशीलता पुनःप्राप्त गर्न, मुटु तथा फोक्सोसम्बन्धी अवस्थाको पुनस्र्थापना गर्न, वृद्धवृद्धालाई आत्मनिर्भर राख्न तथा विभिन्न दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याको व्यवस्थापनमा फिजियोथेरापीको भूमिका महत्वपूर्ण हुन सक्छ । विश्व फिजियोथेरापी दिवस २०२६ ले यही व्यापक भूमिकालाई उजागर गरेको छ ।

स्वस्थ जीवनका लागि चलायमान रहनु आवश्यक छ । तर कति चल्ने, कसरी चल्ने र कुन व्यायाम गर्ने भन्ने कुरा व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था र क्षमताअनुसार हुनुपर्छ । यहीँ फिजियोथेरापिस्टको विशेषज्ञ भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । फिजियोथेरापी उपचारको एउटा विधि मात्र होइन, स्वतन्त्र, सक्रिय र गुणस्तरीय जीवनतर्फ फर्किने माध्यम पनि हो । मुटुरोग र मस्तिष्कघातको रोकथामदेखि रोगपछिको पुनस्र्थापनासम्म, बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म यसको आवश्यकता र भूमिका फरक–फरक हुन सक्छ ।

विश्व फिजियोथेरापी दिवस २०२६ को सन्देश पनि यही हो—नियमित र उपयुक्त शारीरिक गतिविधि स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण छ र आवश्यक अवस्थामा विशेषज्ञ फिजियोथेरापीले मानिसलाई सुरक्षित रूपमा चलायमान, आत्मनिर्भर र सक्रिय जीवनतर्फ फर्काउन सहयोग गर्न सक्छ ।

(यो सामग्री सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो । यो चिकित्सकीय निदान, उपचार वा व्यक्तिगत रूपमा निर्धारित व्यायाम कार्यक्रमको विकल्प होइन । मुटुसम्बन्धी रोग, मस्तिष्कघात, हालसालैको शल्यक्रिया, गम्भीर लक्षण वा अन्य स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले नयाँ व्यायाम सुरु गर्नुअघि योग्य स्वास्थ्यकर्मी वा फिजियोथेरापिस्टसँग परामर्श गर्नुपर्छ ।)